Uruş we artýan çykdajylar: Merkezi Aziýa Eýran urşunyň täsirini duýýar

Dubaýda Gyrgyzystana ugradylyp goýlan awtoulaglaryň hatarlary hereketsiz dur. Şol şäherde ýerleşýän gyrgyz importçysy Aktilik Alipbay uulu olaryň haçan ugradylar diýip anyk bilmeýär.

“‘Ýükleýäň, 35–40 günde barar’ diýen ýaly anyk maglumat gelenok” diýip, ol aýdýar. “Şonuň üçin awtoulaglary garažlarda saklaýarys. Bular bize ynanylyp berlen harytlar. Portda bir zat bolsa, bu biziň üçin ýitgi bolar.”

Öň awtoulaglar Pars aýlagyndan parom bilen Eýran portlaryna geçirilýärdi, soňra ýerüsti ýol arkaly Bişkeke alnyp gidilýärdi. Eýranda uruş başlanaly bäri bu üpjünçilik zynjyry ep-esli haýallady.

“Bogaz doly ýapylanok, awtoulaglar henizem hereket edýär, ýöne olar portlarda 15–20 gün, hatda bir aýa çenli saklanýar. Biz olary Gyrgyzystana çykarmaga synanyşýarys, ýöne uly gijikmeler bar. Olar Eýran portlarynda galypdyr” diýip, Alipbay uulu aýdýar.

“Portdaky adamlar ýükleri goýbermekden gorkýarlar, sebäbi Pars aýlagynyň üstünden raketalar atylyp dur. Şonuň üçin ýükler saklanýar. Hemme zat saklanyp galdy."

Ýük daşamalar gury ýol arkaly ugrukdyrylýarABŞ bilen Ysraýylyň 28-nji fewralda Eýrana garşy howa zarbalaryny başlamagy we soňra Tähranyň Ýakyn Gündogardaky nyşanalara garşy hüjümleri sebitiň ykdysadyýetine täsir etdi.

Ykdysady sarsgynlar sebitiň daşyndaky, şol sanda Eýrana bagly Merkezi Aziýa ýurtlarynda-da duýulýar. Aýlag ugry boýunça deňiz gatnawy haýallandygy sebäpli, ýükler indi köpräk ýerüsti ýollar bilen daşalýar. Bu bolsa wagt hem çykdajy artdyrýar.

Gyrgyzystanyň Halkara Ýük Daşaýjylar Assosiasiýasynyň başlygy Aýzamat Jumabekowyň sözlerine görä, Eýrandaky uruş sebäpli Saud Arabystany ýaly iri paýlaýyş merkezlerinden gelýän ýükler indi takmynan 10 gün goşmaça wagt alýar, sebäbi olar Hormuz bogazyndan gaça durmak üçin uzyn ugurlara ugrukdyrylýar.

“Öň harytlary deňiz bilen getirýärdik, indi gury ýol bilen getirýäris. Saud Arabystany, soň beýleki ýurtlar — her biriniň öz düzgünleri bar” diýip, Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna ol aýtdy.

“10 günlük gijikme söwdagärler üçin uly zat, ýöne bu biziň günämiz däl. Olar munuň geosyýasy ýagdaý bilen baglydygyny görýärler.”

Bu täsirler soňunda alyjylara-da ýetýär, sebäbi ýük daşama çykdajylarynyň ýokarlanmagy bahalaryň gymmatlamagyna getirýär.

Söweş ýerüsti söwda ugurlaryny petikledi, azyk üpjünçiligini saklady we ortaça aýlygy köplenç $500-den geçmeýän ýurtlarda energiýa bahalaryny ýokarlandyrdy.

Bütindünýä Bankynyň maglumatyna görä, Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleri 2025-nji ýylda öý hojalyklarynyň sarp edişiniň, pul geçirimleriniň we maýa goýumlarynyň artmagy bilen 7 göterim ösüş gazandy.

Ýöne Eýran urşy täze töwekgelçilikleri döredýär. Hormuz bogazyndaky bökdençlikler energiýa we söwda çykdajylaryny ýokarlandyryp, 2026-njy ýylyň fewralynda Ýewropa we Merkezi Aziýada inflýasiýany 8.1 göterime ýetirdi — bu sebit boýunça iň ýokary dereje boldy.

Energiýa çykdajylary çalt ýokarlanýarEnergiýa import edýän ýurtlar, mysal üçin Gyrgyzystan bilen Täjigistan, aýratyn töwekgelçilik astynda.

Nebit bahalarynyň ýokarlanmagy döwlet býujetlerine basyş edýär, öý hojalyklarynyň çykdajylaryny çäklendirýär we ösüşi haýalladýar. Awtoulaglardan başlap azyk hem senagat harytlaryna çenli import gijikmeleri inflýasiýany güýçlendirýär we üpjünçilik zynjyrlaryny bozýar.

Bütindünýä Banky duýdurýar: eger Ýakyn Gündogardaky çaknyşyk dowam etse, 2026-njy ýylda Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça ösüş 2.4 göterim çaklamadan 2.1 göterime çenli peselip biler. Bu 2020-nji ýyldan bäri iň pes ösüş bolar.

“Hytaý, Hindistan, Ýaponiýa we Günorta Koreýa nebitiň köp bölegini öň Hormuz bogazy arkaly alýardy. Indi olar Russiýa ýüzlenýärler we möçberler günsaýyn artýar” diýip, Gyrgyz Nebit Söwdagärleri Assosiasiýasynyň prezidenti Kanatbek Eşatow aýtdy.

“Netijede Russiýada bahalar çalt ýokarlanýar. Öň biz tonnasyny $700-dan alýardyk, indi $900-e golaýlady.”

Gyrgyzystan ulanylan awtoulag importyna güýçli derejede bagly.

2025-nji ýylda takmynan 139 müň awtoulag Günorta Koreýadan, Hytaýdan, Ýaponiýadan we ABŞ-dan getirildi. Olar köplenç Dubaý we Bandar Abbas porty arkaly geçýärdi. Köp awtoulaglar Russiýa gaýtadan eksport edilýär, bu bolsa amatly salgyt düzgünleri sebäpli gyrgyz söwdagärlerine peýda getirýär.

Eýran çaknyşygy başlanaly bäri BAE-den daşama çykdajylary her awtoulag üçin $1,300–$3,000-den $3,500–$6,000+ çenli, ýagny 125–180 göterim ýokarlandy. Bu içerki satuwlara hem gaýtadan eksport girdejilerine howp döredýär.

Täjigistanda adaty alyjylar gündelik harytlaryň azalmagyny we gymmatlamagyny duýýarlar. Ýuwujy serişdeler, öý harytlary we gurluşyk materiallary, köplenç şol bir Eýran ugurlary arkaly getirilýärdi, indi bolsa gijikýär.

Duşenbe ýaşaýjysy Zülfiýa Sultonowa muny şeýle beýan etdi: “Öň kir ýuwujy serişdäni 50 somoni ($5) satyn alýardym. Indi 65 boldy. Bir hepde töweregi boldy.”

Dükan eýeleri hem tekjelerini doldurmakda kynçylyk çekýärler.

Paýtagtdaky kiçi dükan eýesi Azam Ýunusow häzirki wagta çenli öňden galan harytlary satyp bahalary saklap bilendigini aýdýar. Emma ulgamdaky basyş çalt artýar.

“Söwdagärler täze harytlaryň gelmegi gijikýändigi üçin bahalaryň ýokarlanyp başlandygyny aýdýarlar” diýip, ol aýtdy.

Uruşdan öň Eýran Täjigistanyň ilkinji bäş söwda hyzmatdaşynyň biridi. 2025-nji ýylda iki ýurduň söwda dolanyşygy takmynan $484 million boldy.

“Ýagdaý üýtgemese, uruş dowam etse, bu Täjigistanda bahalary has-da ýokarlandyrar,” diýip täjik ykdysatçysy Hojimuhammad Umarow duýdurdy.

Käbir ykdysatçylar harytlaryň akymynyň iki tarapa-da gidýändigini hem belleýärler.

Deňze çykalgasy bolmadyk Merkezi AziýaDeňze çykalgasy bolmadyk Merkezi Aziýa taryhy taýdan Russiýanyň üsti bilen geçýän sowet döwrüniň ulag ulgamlaryna baglydy.

Sowet Soýuzy dargandan soň, sebit soňky otuz ýylda günorta we günbatara tarap täze logistika torlaryny ösdürdi. Eýranyň portlary Merkezi Aziýadan dünýä bazarlaryna çykýan harytlar üçin möhüm derweze boldy.

“Bu krizisiň täsirini azaltmak üçin köp ýurtlarda çäreler zerur bolar, aýratyn-da iň ejiz toparlary goramaga gönükdirilen çäreler” diýip, Bütindünýä Banky aprel aýyndaky täzelenen ykdysady çaklamasynda aýtdy.

“Ykdysady ösüşi we iş orunlaryny döretmegi goldaýan reformalary dowam etdirmek hem krizisiň täsirini azaltmaga hem-de ykdysady durnuklylygy güýçlendirmäge kömek eder.”

Zamira Eşanowa tarapyndan taýýarlanyldy.