Irani i Khameneit është një "anije që po fundoset"

Sundimtarët klerikalë të Iranit iu kthyen përdorimit të forcës së paprecedent brutale për të shuar protestat antiqeveritare që paraqitën sfidën më të madhe ndaj sundimit të tyre në dekada.

Edhe pse regjimi klerikal duket se i ka mbijetuar rundit të fundit të protestave masive, shumë vëzhgues thonë se ai i ka ditët e numëruara.

Presidenti amerikan, Donald Trump, që ka kërcënuar me veprim ushtarak kundër Iranit për shkak të shtypjes vdekjeprurëse të protestave, ka bërë thirrje për një udhëheqje të re në Republikën Islamike.

Radio Evropa e Lirë ka biseduar me Alex Vatanka, drejtor i Programit për Iranin në Institutin për Lindjen e Mesme, me seli në Uashington, lidhur me mundësinë e një veprimi amerikan kundër Teheranit dhe gjasave për ndryshim në Iran.

Radio Evropa e Lirë: Për herë të parë në pothuajse katër dekada, duket se gjërat më në fund mund të ndryshojnë në Iran. Gjithnjë e më shumë duket si një moment vendimtar. Protesta ka pasur edhe më herët. Si është ndryshe tani?

Alex Vatanka: Natyrisht, Irani ka përjetuar një sërë protestash gjatë dekadës së fundit, madje edhe më herët. Ajo që ka ndryshuar në dekadën e fundit është shpeshtësia e protestave. Ato po ndodhin më shpesh dhe janë bërë më radikale. Dhjetë vjet më parë, protestuesit kërkonin ndryshime të politikave dhe brohorisnin slogane se si e kishin jetën të tmerrshme.

Sot, ata po brohorasin për rrëzimin e regjimit. Po kërkojnë vdekjen e diktatorit, pra i referohen liderit suprem [ajatollah] Ali Khameneit. Më herët, protestuesit dilnin në rrugë dhe ndoshta digjnin disa kosha plehrash në Teheran. Tani, ajo që po shohim janë sulme ndaj xhamive. Disa nga protestuesit kanë qenë të gatshëm të përballen me forcat e sigurisë. Kemi parë mijëra njerëz të vrarë. Fakti është që kjo është në një shkallë krejt tjetër dhe sa herë që e kemi parë këtë trend që vazhdon, protestuesit po bëhen gjithnjë e më të zemëruar. Kërkesat e tyre janë më thelbësore. Ata duan ndryshim rrënjësor, teksa forcat e sigurisë po veprojnë gjithnjë e më shumë brutalitet.

Konteksti i jashtëm po ashtu ka rëndësi në këtë rast sepse regjimi me të vërtetë duket se beson që edhe nëse këto protesta burojnë nga brenda, fuqitë e jashtme do të tentojnë të shfrytëzojnë momentin në të mirë të tyre. Ata i akuzojnë Shtetet e Bashkuara dhe Izraelin që disi janë të përfshirë. Kjo e bën këtë kotej edhe më të rrezikshëm sesa e kemi parë në protestat paraprake.

Radio Evropa e Lirë: Sa i përket fuqive të jashtme, le të flasim për një ndërhyrje të mundshme të SHBA-së. Bazuar në postimet fillestare të Trumpit se “ndihma po vjen”, kjo dukej e mundshme. Por, tani kërcënimet duket se janë zbutur. Pra, sa është e mundshme që një gjë e tillë të ndodhë dhe a janë lehtësuar sado pak autoritetet iraniane?

Alex Vatanka: Presidenti Trump nuk duket se ka një strategji të qartë në mendje. Ai u përfshi dhe foli për mbështetjen e protestuesve kur protestat po merrnin hov. Për një moment, dukej se regjimi ishte në prag të rënies. Por, sapo protestat u fashitën, presidenti u tërhoq, duke thënë se ata nuk po vrisnin njerëz dhe nuk po ekzekutonin njerëz.

Prandaj, ai nuk sheh ndonjë nevojë që SHBA-ja të ndërhyjë. Kjo na çon te filozofia e tij kryesore. Ai ndërhyn vetëm kur mendon se do të jetë pala fituese. Ai sigurisht nuk është i interesuar që ta përfshijë SHBA-në në një konflikt të gjatë në Lindjen e Mesme që do të dukej si shtetndërtim, që është pikërisht ajo kundër së cilës ai ka argumentuar gjithmonë. Ai nuk është një person i interesuar të ndërtojë shtetet e popujve të tjerë për ta.

Siç e thotë vetë, ai do ta bëjë Amerikën Madhështore Sërish. Në këtë kuptim, ai kurrë nuk do ta angazhonte veten në një fushatë të gjatë për të ndihmuar protestuesit, për t’i ndihmuar që të organizohen, apo t’u japë atyre çfarëdo që iu duhet për t’u fuqizuar në një përballje të gjatë kundër regjimit. Ky s’ka qenë asnjëherë opsion real. Për një moment, ai mendoi se ndoshta ata do të fitonin në Iran dhe ai duhet të rreshtohet në anën e tyre. Kur u kuptua se ata nuk ishin pranë fitores, ai u tërhoq.

Radio Evropa e Lirë: A mund të tundohet Trumpi që të bëjë diçka të ngjashme me atë që bëri në Venezuelë, kur forcat amerikane kapën presidentin e rrëzuar, Nicolas Maduro, dhe e nxorën nga shteti, në vend të një përfshirjeje të gjatë?

Alex Vatanka: Skenari i Maduros kërkon disa gjëra. Më e rëndësishmja është që nëse ka njerëz brenda regjimit iranian me të cilët agjencitë amerikane të inteligjencës të jenë në kontakt, njerëz të gatshëm për të pranuar një ndryshim të pushtetit. Nuk mund të kesh një Republikë Islamike nën Ali Khamenenin dhe ta quash këtë ndryshim. Ai duhet të largohet. Pyetja është nëse SHBA-ja ka këtë lloj ndikimi, peshë dhe qasje të tillë te njerëzit brenda regjimit për të sjellë një tranzicion të një Irani pas Ali Khameneit. Nëse kjo mund të ndodhë, shumë njerëz do të ishin të lumtur nëse kjo realisht do të nënkuptojnë se gjërat do të jenë ndryshe në të ardhmen.

Nëse kjo thjesht e largon Ali Khamenein dhe gjithçka tjetër mbetet njësoj, për shembull nëse Garda Revolucionare Islamike bëhet më e hapur, ky nuk do të ishte një ndryshim që do të kënaqte njerëzit në Iran. Dhe, kjo po ashtu nuk do të kënaqte opozitën. Ndryshimi duhet të jetë domethënës. Mund të shohim një skenar ku njerëzit brenda rrëgjimit e kuptojnë se gjërat nuk mund të vazhdojnë më kështu, se koha ka mbaruar dhe se kjo është një mundësi për t’u larguar nga anija, veçmas nëse SHBA-ja mund t’iu ofrojë një rrugëdalje, një alternativë, një mënyrë për t’u larguar nga kjo anije që po fundoset. Nëse ajo nuk fundoset nesër apo javën tjetër, padyshim që do të fundoset në një të ardhme të afërt.

Radio Evropa e Lirë: Për sa gjatë po flasim? Autoritetet duket se kanë arritur të marrin frymë përkohësisht. Sa gjatë mund të mbijetojnë?

Alex Vatanka: Nuk ka asnjë shenjë që sugjeron se regjimi mund të mbijetojë edhe 10 deri 15 vjet, sepse për herë të parë po shohim se ekonomia është dërrmuar pas më shumë se një dekade sanksionesh. Më herët, autoritetet ishin në gjendje të manovronin, duke propozuar politika fleksibile për t’u përballur me sanksionet, por tani po u mungojnë opsionet.

Për më tepër, është edhe çështja e korrupsionit dhe qeverisjes, ku elita sunduese e ka humbur rrugën. Ata nuk i tërheqin dhe nuk i frymëzojnë të rinjtë. Të gjitha këto elemente po bëhen bashkë për të krijuar kushte jashtëzakonisht të veçanta. Ideja se regjimi mund të mbijetojë një kohë të gjatë është e diskutueshme. Të zgjidhësh problemin me vrasje mund të funksionojë një herë ose dy, por nuk ka garanci se do të funksionojë çdo herë.

Radio Evropa e Lirë: A mundet establishmenti klerikal të bëjë kompromise apo të premtojë reforma apo një gjë e tillë do të shfaqte dobësi që do të mund të forconte protestat?

Alex Vatanka: Ali Khamenei është formësuar më shumë nga dy ngjarje sesa nga çdo gjë tjetër në vendosmërinë e tij për të mos u dorëzuar ndaj protestuesve kur ata janë të zemëruar në rrugë dhe e sfidojnë atë. Njëra ishte mënyra se si shahu [i Iranit] i trajtoi protestat dhe revolucionin që ai përjetoi në vitet 1978 dhe 1979. Khamenei ishte aty. Ai pa shahun të dilte në televizionin kombëtar dhe të thoshte: “Kam dëgjuar zërin e revolucionit tuaj”. Ky ishte fundi i tij.

Khamenei nuk do ta bëjë kurrë këtë. Ai nuk do të thotë diçka të ngjashme. Në fakt, ai po bën të kundërtën. Ai ka dhënë miratimin për shtypjen sepse mendon se frika është rruga përpara. Ngjarja e dytë që e formësoi ishte ajo që bëri [udhëheqësi i fundit sovjetik] Mikhail Gorbachev.

Radio Evropa e Lirë: Sa e fuqishme është ideologjia islamike tani krahasuar me vitet ’80?

Alex Vatanka: Dyzet e shtatë vjet me këtë regjim, çfarëdo ideologjie që e drejtonte dikur, sot në masë të madhe është zhdukur. Ideologjia kishte rëndësi në vitet ’80, por sot shumica dërrmuese e njerëzve brenda sistemit janë aty sepse marrin pagat e tyre. Ata nuk kanë alternativë dhe askush nuk u treguar atyre një sistem tjetër politik në të cilin ende do të mund të luanin një rol. Ata frikësohen se një ndryshim i madh do të nënkuptonte humbjen e vendeve të punës, paratë, ose potencialisht edhe të jetës së tyre. Prandaj, shumë njerëz vazhdojnë të jenë të kapur pas asaj që në thelb është një anije që po fundoset.

Radio Evropa e Lirë: Le të flasim për çështjen e udhëheqjes. Me Khamenein që është 86 vjeç, kush mund të jetë pasuesi i tij?

Alex Vatanka: Kjo është pyetja kryesore. Ai kurrë nuk ka treguar se kush mund të jetë pasardhësi, gjë që do të ishte kundër natyrës së tij. Ai nuk dëshiron ta ndajë vëmendjen me dikë tjetër, prandaj kurrë nuk ka pasur një zëvendës. Sipas Kushtetutës, është kompetencë e Asamblesë së Ekspertëve që të zgjedhë pasardhësin e tij. Por, mund të ndodhë një situatë ku pas tij të mos ketë më një lider suprem. Që nga viti 1979, këtë rol e kanë mbajtur vetëm dy burra, [themeluesi i Republikës Islamike, ajatollah Ruhullah] Khomeini dhe Khamenei. Nuk ka precedent më të madh për këtë gjë në historinë iraniane. Heqja e Zyrës së liderit suprem dhe ristrukturimi i pushtetit politik nuk është aq i parealizueshme saqë mund të duket.

Radio Evropa e Lirë: A do të thotë kjo një ristrukturim të Gardës Revolucionare?

Alex Vatanka: Kjo është një teokraci dhe për nga natyra një teokraci duhet të udhëhiqet nga një autoritet i lartë fetar, e jo nga burra të unifirmuar. Një skenar është një klerik si lider suprem, por me pak pushtet real, ndërsa Garda Revolucionare ta drejtojë vendin. Në shumë mënyra, Garda tashmë udhëheq me vendin. Khamenei është shumë më i fuqishëm se kushdo që mund ta zëvendësojë atë. Pas 37 vjetësh në pushtet, realisht, askush nuk mund të zërë vendin e tij. Por, të paktën gjatë dy dekadave të fundit, Garda ka qenë mekanizmi shtetëror që njerëzit e lidhin me Iranin.

Radio Evropa e Lirë: A mund të shihni që teokracia e Iranit të shndërrohet në një juntë ushtarake?

Alex Vatanka: Mund të ndodhë. Ky është skenari për të cilin njerëzit spekulojnë. Por, Irani nuk ka histori të sundimit ushtarak. Ai nuk është Amerika Latine e viteve ’70. Historikisht, Irani është sunduar nga mbretër dhe më pas, që nga viti 1979, nga klerikët. Një Gardë Revolucionare që sundon hapur do të ishte një realitet i ri. Edhe atëherë, problemet e regjimit nuk do të zhdukeshin. Garda në fakt e ka drejtuar Iranin për dekada të tëra, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Kalimi thjesht nga Khamenei te sundimi i hapur i Gardës nuk zgjidh asgjë.

Radio Evropa e Lirë: A do t’i jepte kjo shoqërisë një ndjenjë të rreme lehtësimi, një ndjenjë se Khamenei është larguar dhe tani gjithçka do të bëhet për lavdinë më të madhe të kombit?

Alex Vatanka: Jo. Garda nuk shihet në prizmin e një heroine kombëtare. Pjesëtarët e saj mund të jenë parë ashtu në vitet ’80 gjatë luftës me Irakun, por për dekada të tëra ata kryesisht kanë luftuar iranianët brenda vendit apo kanë ndjekur politika avanturiste në shtete si Libani apo Gaza. Shumë pak iranianë e shohin Gardën si heroinë kombëtare. Në këtë kuptim, Khamenei dhe Garda janë të pandashëm. Marrja e pushtetit nga ta nuk do të sillte ndonjë ndryshim real në fatin e regjimit.

Radio Evropa e Lirë: Ashtu si Vladimir Putini në Rusi, breza të tërë në Iran janë rritur duke e parë këtë burrë si udhëheqës të vetëm të vendit. Çfarë do të thotë kjo për psikikën kombëtare dhe si i ndërlikon gjërat për këdo që do të vijë pas tij?

Alex Vatanka: Fundi i Ali Khameneit do të ishte një mundësi për kombin që të kthehej aty ku kishte qenë. Për dekada, Irani ka qenë i ngrirë në flluskën ideologjike ndaj së cilës ai është i përkushtuar. Largimi i tij krijon hapësirë. Po, ka ndjekës të Khameneit në shoqëri, por po flasim ndoshta për 5 deri në 10 për qind. Ai nuk është heroi i një kombi prej 90 milionë banorësh. Ai shihet si problemi. Ai nuk është figura atërore që pretendon të jetë. Kur urdhëron vrasje masive të të rinjve të shtetit, përfshirë edhe fëmijë, nuk mund ta pretendosh atë rol.

Radio Evropa e Lirë: Nëse protestat kanë sukses tani apo në një të ardhme të afërt, çfarë do të ndodhë me fenë si institucion?

Alex Vatanka: Po shohim xhami që sulmohen, gjë që tregon se feja është nën presion të madh. Shumë iranianë po heqin dorë nga islami, veçanërisht nga versioni që përfaqësohet nga Khamenei. Irani, në njëfarë kuptimi, është vendi më laik në Lindjen e Mesme, madje më laik se Turqia apo shtetet e Gjirit. Kjo nuk ndodh sepse islami vetë ka bërë diçka të gabuar, por për shkak të mënyrës se si ai është praktikuar nga regjimi.

Radio Evropa e Lirë: Si shpjegohet popullariteti i shahut në mesin e disa protestuesve? A është kjo thjesht sepse ai nuk ishte aq i keq sa regjimi që e zëvendësoi, apo njerëzit po kërkojnë një udhëheqës autoritar pa çallmë?

Alex Vatanka: Kjo ka të bëjë me pyetjen se kush frymëzon. Monarkistët, që e shohin si figurë udhëheqëse [princin e kurorës në mërgim] Reza Pahlavi, babanë e tij shahun dhe gjyshin e tij Reza Khan argumentojnë se këta udhëheqës arritën shumë gjëra gjatë kohës së tyre në pushtet. Ata e zhvilluan Iranin. Në kontrast, Republika Islamike ka sjellë izolim, sanksione dhe varësi nga Rusia dhe Kina. Shumë iranianë e gjykojnë udhëheqjen sipas asaj se kush e bëri vendin më të fortë dhe më të respektuar.

Radio Evropa e Lirë: Bëje Iranin Madhështor Sërish?

Alex Vatanka: Po. Ka shumë nostalgji, por kjo nostalgji nuk ka lindur në vakum. Ajo ekziston sepse regjimi ka dështuar shumë sa i përket lidhjes me njerëzit dhe frymëzimin e tyre.

Radio Evropa e Lirë: Nëse do të dilte një udhëheqës autoritar, që do ta bënte shtetin sërish të rëndësishëm, a po kërkojnë njerëzit që ta kenë një Putin të tyre?

Alex Vatanka: Deri në një masë të caktuar, po. Kushdo që mund t’i shpëtojë nga Khamenei fiton simpati. Reza Pahlavi ka histori, njihet dhe ka njëfarë qasjeje te fuqitë e huaja. Por, kjo është një çështje thellësisht e kontestuar brenda Iranit dhe në diasporë. Ideja se iranianët mund të qeverisen vetëm nga një udhëheqës autoritar është e thjeshtuar. Ekziston shpresa që opozita të mund të organizohet dhe të ecë drejt një sistemi demokratik dhe pluralist, të ngjashëm me atë të Evropës. Përqendrimi i tepërt i pushtetit te një individ gjithmonë bart rreziqe.

Radio Evropa e Lirë: Qartazi, Kina dhe Rusia po i përcjellin me vëmendje zhvillimet. Çfarë opsionesh kanë ato dhe çfarë do t’u kushtonte nëse sundimtarët klerikalë të Iranit do të rrëzoheshin nga pushteti?

Alex Vatanka: Kina ka shumë pak oreks për ta mbrojtur Republikën Islamike. Pekini e trajton Iranin si një partner transaksional, të dobishëm kryesisht vetëm si burim nafte me çmim të lirë, dhe bëri shumë pak gjatë protestave ose gjatë luftës 12-ditore me Izraelin vitin e kaluar. Kina nuk do të përballet me Uashingtonin dhe as do të investojë kapital politik për ta shpëtuar Teheranin. Nëse regjimi do të binte, kostoja kryesore për Kinën do të ishte humbja e një burimi të lirë energjie, që është i goditur nga sanksionet, e jo humbja e një aleati të vërtetë strategjik.

Ndërkohë, Rusia e sheh Iranin si një partner strategjik dhe të dobishëm në përplasjet rajonale, por jo si një aleat ideologjik. Mbështetja e Moskës është reale dhe e rëndësishme, por e kufizuar nga pragmatizmi. Rënia e regjimit do t’i kushtonte Rusisë me humbjen e një partneri rajonal që e ndihmon t’i bëjë ballë presionit perëndimor, por Moska nuk e vë në rrezik sigurinë e saj për mbijetesën e brendshme të Iranit.

Përgatiti: Mimoza Sadiku