Τα θαλάσσια πάρκα και το νομικό μέτρο
Οι δύο Προεδρικές Αποφάσεις της Τουρκικής Δημοκρατίας, υπ’ αριθ. 11626 και 11627, που δημοσιεύτηκαν στις 16 Αυγούστου 2026 και αφορούν τον χαρακτηρισμό εθνικών θαλάσσιων περιοχών ως «Fethiye–Kaş Deniz Millî Parkı» και «Kuzey Ege Deniz Millî Parkı», επιβάλλουν μια ψύχραιμη αλλά απολύτως σαφή νομική ανάγνωση. Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι αναμφίβολα θεμιτός και επιβεβλημένος σκοπός. Κάθε παράκτιο κράτος μπορεί να λαμβάνει μέτρα προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων στις περιοχές όπου διαθέτει νόμιμη δικαιοδοσία. Το ίδιο πράττει και η Ελλάδα.
Το περιβαλλοντικό όμως μέτρο δεν αποτελεί τίτλο κυριαρχίας ούτε μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο μονομερούς οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Μια πράξη εσωτερικού δικαίου, ακόμη και εάν συνοδεύεται από ακριβείς γεωγραφικές συντεταγμένες, δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει διεθνή τίτλο κυριαρχίας, να καθορίσει ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα ή να υποκαταστήσει διεθνή συμφωνία οριοθέτησης.
Συνεπώς, εάν οι συντεταγμένες των νέων τουρκικών θαλάσσιων πάρκων αποτυπώνουν ή επιχειρούν να προδικάσουν τουρκική θέση ως προς τα όρια θαλάσσιων ζωνών, η Ελλάδα οφείλει να καταστήσει σαφές ότι δεν αναγνωρίζει οποιαδήποτε τέτοια έννομη συνέπεια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το Καστελλόριζο. Το νησί αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής επικράτειας και, όπως όλα τα ελληνικά νησιά, έχει τα δικαιώματα που προβλέπει το διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Το ακριβές αποτέλεσμα μιας οριοθέτησης μεταξύ αντικείμενων ή παρακείμενων ακτών είναι διαφορετικό ζήτημα και μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο συμφωνίας ή διεθνούς δικαιοδοτικής κρίσης. Δεν μπορεί όμως να προκαταληφθεί μονομερώς με διοικητική πράξη.
Εξίσου σημαντικά είναι τα άρθρα 74 §3 και 83 §3 της UNCLOS, τα οποία, στις περιπτώσεις μη οριοθετημένων θαλάσσιων ζωνών, επιβάλλουν στα ενδιαφερόμενα κράτη να επιδιώκουν προσωρινές πρακτικές ρυθμίσεις και να αποφεύγουν ενέργειες που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο ή να παρεμποδίσουν την τελική οριοθέτηση.
Η ελληνική θέση, επομένως, πρέπει να είναι διπλή και καθαρή: ναι στην περιβαλλοντική προστασία, όχι στη χρησιμοποίησή της ως μέσου δημιουργίας τετελεσμένων. Η Ελλάδα μπορεί να συνεργαστεί με την Τουρκία για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος χωρίς να αναγνωρίσει καμία αμφισβητούμενη τουρκική θαλάσσια αξίωση.
Το πραγματικό ζήτημα θα κριθεί, άλλωστε, από την εφαρμογή των αποφάσεων. Εάν το νέο καθεστώς χρησιμοποιηθεί για περιορισμούς σε ελληνική ναυσιπλοΐα, αλιεία, επιστημονική έρευνα ή άλλες δραστηριότητες πέραν της νόμιμης τουρκικής δικαιοδοσίας, κάθε τέτοια πράξη θα πρέπει να αξιολογηθεί αυτοτελώς υπό το διεθνές δίκαιο. Η προστασία της θάλασσας είναι κοινή ευθύνη. Δεν είναι, όμως, μηχανισμός μονομερούς χάραξης θαλάσσιων συνόρων.
Ο δρ Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι διεθνολόγος – οθωμανολόγος