Το πετρέλαιο και τα βοσκοτόπια
Στην αρχή όλοι, και κυρίως οι εύπιστες αγορές, πίστεψαν πως αυτός θα είναι ένας σύντομος πόλεμος, με μικρές και πρόσκαιρες επιπτώσεις στην οικονομική ζωή. Μια επιχείρηση-αστραπή α λα Βενεζουέλα. Ή μια εκστρατεία λίγων ημερών, με βομβαρδισμούς από αέρος και αποτελέσματα τόσο θεαματικά, όσο εκείνα της πρώτης ημέρας, όπου μ’ ένα χτύπημα αποκεφαλίστηκε η ιρανική ηγεσία. Οι τιμές του πετρελαίου θα ανέβουν λίγο και μετά θα πέσουν δραματικά, όπως διαβεβαίωνε ο πολέμαρχος Τραμπ. Κανείς λόγος ανησυχίας.
Βρισκόμαστε ήδη στην έκτη εβδομάδα αυτού του πολέμου. Οι στόχοι του παραμένουν ασαφείς. Πρόβλεψη για τη διάρκειά του αδύνατον να γίνει. Και οι οικονομικές επιπτώσεις του όλοι τώρα προβλέπουν ότι θα μας συνοδεύουν για καιρό. Οι αγορές και οι αναλυτές έχουν περάσει από την αμέριμνη αισιοδοξία των πρώτων ημερών σε ακραία απαισιοδοξία. Κάποιοι μιλούν για μια επερχόμενη ενεργειακή κρίση ανάλογη ή χειρότερη εκείνων που έζησε ο κόσμος τη δεκαετία του ’70. Στις αμερικανικές εφημερίδες οι παλιές πένες θυμούνται τις ημέρες όπου ο κόσμος έπαιρνε βενζίνη με δελτίο, η πρόσβαση στα βενζινάδικα επιτρεπόταν τις μισές ημέρες της εβδομάδας και οι βόλτες με το αυτοκίνητο είχαν γίνει πολυτέλεια. Στις Βρυξέλλες ξεσκονίζουν σχέδια έκτακτης ανάγκης με περιορισμούς στην ενεργειακή κατανάλωση.
Μπορεί, φυσικά, οι σημερινοί φόβοι να αποδειχθούν εξίσου υπερβολικοί με τη χθεσινή αμεριμνησία. Μπορεί ο πόλεμος να τελειώσει, η αποκατάσταση της ροής ενέργειας από τον Κόλπο να έρθει σύντομα και η αισιοδοξία να επιστρέψει στις αγορές. Μπορεί, επίσης, ακόμη κι αν ο πόλεμος εξελιχθεί με τα χειρότερα σενάρια, το σοκ να μην είναι του επιπέδου της δεκαετίας του ’70. Μπορεί να αποδειχθεί ότι η εξάρτηση των οικονομιών από το πετρέλαιο έχει μειωθεί δραματικά και οι άμυνες έχουν ενισχυθεί. Μα είναι αδύνατο να αντισταθεί κανείς στον πειρασμό να επιστρέψει στα συμπεράσματα από τις πετρελαϊκές κρίσεις που άλλαξαν τον κόσμο πριν από μισό αιώνα.
Γρήγορη επανάληψη: Το 1973, ένας πόλεμος ανάμεσα στο Ισραήλ και τις αραβικές χώρες, ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ, έφερε την πρώτη μεγάλη πετρελαϊκή κρίση, με εμπάργκο εξαγωγών από τον Κόλπο προς τις χώρες που είχαν βοηθήσει το Ισραήλ να αμυνθεί και με τον τετραπλασιασμό της τιμής του πετρελαίου. Ενα κύμα στασιμοπληθωρισμού σάρωσε τις δυτικές οικονομίες. Το οποίο δεν είχε ακόμη υποχωρήσει όταν, το 1979, η επανάσταση στο Ιράν και αμέσως μετά ο πόλεμος Ιράν – Ιράκ έφερε τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, με ακόμη βαρύτερες γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες.
Η επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης των χρηματαγορών, η κρίση της κεϋνσιανής συναίνεσης που κυβερνούσε τον κόσμο από τον πόλεμο κι ύστερα, η αντικατάστασή της από τον θρίαμβο του νεοφιλελευθερισμού, η άνοδος της Θάτσερ στη Βρετανία το 1979 και του Ρέιγκαν στις ΗΠΑ ένα χρόνο αργότερα, όλα αυτά συνδέονται με τις δύο μεγάλες πετρελαϊκές κρίσεις και τον στασιμοπληθωρισμό που απελευθέρωσαν. Οι κρίσεις αυτές δεν εξηγούν, βέβαια, τα πάντα. Αλλά χωρίς αυτές όλα θα είχαν γίνει διαφορετικά.
Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η πρώτη κρίση του ’73 συνάντησε την οικονομική κακοδιαχείριση της χούντας και την εξάντληση του αναπτυξιακού μοντέλου της δεκαετίας του ’50, διέλυσε την ανοχή αγροτικών και μικροαστικών στρωμάτων απέναντι στη δικτατορία και διευκόλυνε την πτώση της. Και η δεύτερη κρίση του 1979-80 διασταυρώθηκε με τις βαθύτερες πολιτικές τάσεις που ωρίμαζαν χρόνια κι έκαναν τη φθορά της ΝΔ να επιταχυνθεί και την άνοδο του ΠΑΣΟΚ να πάρει κοσμογονικές διαστάσεις. Δεν υπάρχει, βέβαια, ευθεία γραμμή που να συνδέει το διεθνές οικονομικό κλίμα με την πολιτική ζωή μιας χώρας σαν την Ελλάδα. Μα, έστω και μέσα από σκολιούς δρόμους, την επηρεάζει.
Και να, λοιπόν, που μια πολιτική κρίση ωριμάζει στην ελληνική πολιτική σκηνή, ενώ ο κόσμος ζει με τον φόβο ενός επερχόμενου ενεργειακού σοκ κι ενός νέου κύματος στασιμοπληθωρισμού. Σε αυτό το περιβάλλον, η σημασία επεισοδίων ή σκανδάλων, όπως ο ΟΠΕΚΕΠΕ και η εμπλοκή της κοινοβουλευτικής ομάδας της πλειοψηφίας σε μια υπόθεση παλιομοδίτικου πελατειασμού και διάχυτης διαφθοράς ή όπως η υπόθεση του Predator και των υποκλοπών, μεγεθύνεται. Παίρνει άλλες διαστάσεις κι έχει άλλες επιπτώσεις. Το κυρίαρχο πολιτικό αίτημα αλλάζει, επίσης. Δεν μπορεί να είναι, απλώς, αίτημα «σταθερότητας», αλλά αίτημα πολιτικής ανασυγκρότησης. Μιας νέας συναίνεσης που να συνδέει την αγανάκτηση και τη διαμαρτυρία με ένα θετικό σχέδιο μεταρρύθμισης.
Ολα, φυσικά, εξαρτώνται στην πράξη από τη διάρκεια της πολεμικής κρίσης και τις άμεσες συνέπειές της. Ακόμη και (ή μάλλον, προπαντός) τα σενάρια πρόωρων εκλογών.