Η Τεχνητή Νοημοσύνη στον πόλεμο
Τηλέγραφος, ραντάρ, GPS, drones: σχεδόν κάθε μεγάλη τεχνολογική τομή των τελευταίων δύο αιώνων χρησιμοποιήθηκε στα πεδία των μαχών και μόνο αργότερα πέρασε στην καθημερινή ζωή. Αυτό δεν είναι απλώς μια ιστορική παρατήρηση. Είναι πολιτικό μάθημα, και μάλιστα ένα μάθημα που κινδυνεύουμε να μην πάρουμε.
Σήμερα το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Ηδη χρησιμοποιείται σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, όχι ως αυτόνομη μηχανή που αποφασίζει μόνη της, αλλά ως εργαλείο που επιταχύνει δραστικά κάθε στάδιο: από τον εντοπισμό στόχων μέχρι την εντολή προσβολής. Επεξεργάζεται εικόνες, σήματα, δεδομένα. Μειώνει τον χρόνο ανάμεσα στην πληροφορία και τη δράση. Αυτή είναι η στρατιωτική της αξία: ταχύτητα, κλίμακα, ασφυκτικός έλεγχος.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται και η απειλή. Κάθε φορά που μια νέα τεχνολογία μπαίνει στον πόλεμο με το επιχείρημα ότι «κάνει πιο ακριβή πλήγματα», ανοίγει ταυτόχρονα τον δρόμο για πιο μαζική βία. Κάθε φορά που η μηχανή υπόσχεται «καλύτερες αποφάσεις», ο άνθρωπος υποβαθμίζεται σε απλό χειριστή. Και κάθε φορά που η τεχνολογία ντύνεται τη γλώσσα της ουδετερότητας, η πολιτική ευθύνη κρύβεται πίσω από αλγορίθμους.
Δεν χρειάζεται να επαναλάβουμε αυτό το λάθος. Η ΤΝ μπορεί να κάνει πράγματα πολύ πιο σημαντικά από το να βρίσκει στόχους πιο γρήγορα. Μπορεί να βοηθήσει στη διάγνωση ασθενειών, στην πρόβλεψη φυσικών καταστροφών, στην εξατομικευμένη εκπαίδευση, στην εξοικονόμηση ενέργειας, στη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών. Μπορεί να γίνει σύμμαχος του γιατρού, του ερευνητή, του αγρότη, του εκπαιδευτικού, του πολίτη. Εκεί βρίσκεται η πραγματική της κοινωνική αξία.
Τα παραδείγματα υπάρχουν ήδη. Η ΤΝ ήδη χρησιμοποιήθηκε για να λύσει το πρόβλημα της διαμόρφωσης του σχήματος των πρωτεϊνών, ανοίγοντας νέους δρόμους στην ανακάλυψη φαρμάκων. Στην Ινδία, συστήματα ΤΝ καθοδηγούν εκατομμύρια αγρότες σε πραγματικό χρόνο. Στην Ελλάδα, το 83,5% των νέων χρησιμοποιεί ήδη εργαλεία ΤΝ, υψηλότερο ποσοστό από κάθε άλλη χώρα της ΕΕ. Η ζήτηση για ειρηνική, ωφέλιμη ΤΝ δεν είναι θεωρητική. Είναι πραγματικότητα.
Γι’ αυτό η συζήτηση για την ΤΝ δεν αφορά τεχνικές λεπτομέρειες. Αφορά πολιτικές προτεραιότητες. Ποιος θα καθορίσει τη χρήση της; Οι στρατοί και οι βιομηχανίες εξοπλισμών, ή οι κοινωνίες που χρειάζονται καλύτερη υγεία, καλύτερη παιδεία, καλύτερη προστασία;
Αν αφήσουμε την ΤΝ να καθιερωθεί ως όπλο, θα εισέλθει στην κοινωνία κουβαλώντας τη λογική του ελέγχου, της επιτήρησης, της επιβολής. Αν, αντίθετα, επιλέξουμε συνειδητά τις ειρηνικές εφαρμογές, μπορεί να γίνει εργαλείο γνώσης, φροντίδας και δημοκρατίας.
Η Ευρώπη, ειδικά, έχει ρόλο-κλειδί. Με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη ήδη σε ισχύ και με αυστηρότερους κανόνες να έρχονται τον Αύγουστο, η ΕΕ μπορεί να δείξει ότι υπάρχει εναλλακτικός δρόμος: δημοκρατική διακυβέρνηση της ΤΝ, με ανοιχτά πρότυπα, ανεξάρτητους ελέγχους και πραγματική λογοδοσία. Οχι τεχνολογική αφέλεια, πολιτική ωριμότητα.
Η πρόοδος δεν μετριέται από το πόσο γρήγορα ένα σύστημα βρίσκει στόχους. Μετριέται από το πόσο ουσιαστικά υπηρετεί τη ζωή. Αν θέλουμε η ΤΝ να υπηρετήσει τον άνθρωπο, πρέπει να το αποφασίσουμε τώρα, πριν η λογική του πολέμου γίνει η προεπιλογή. Σε αυτό το ερώτημα, ουδετερότητα δεν χωράει.
Ο Θεόδωρος Γ. Καρούνος είναι ερευνητής στην Ομάδα INFOSTRAG του Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας (ΕΒΕΟ) του ΕΜΠ.