Αν όχι το διεθνές δίκαιο, τότε τι;

Ομολογουμένως, το διεθνές δίκαιο έχει έντονα χαρακτηριστικά ήπιου δικαίου (soft law). Διεθνή δικαιοδοτικά ή άλλα όργανα υπάρχουν μεν, και πολλές αποφάσεις τους τηρούνται (όπως λ.χ. αποφάσεις του Δικαστηρίου του Στρασβούργου, Ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΕ κ.λπ.). Αλλά, ναι, η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου στην πράξη πάσχει, καθώς δεν παύει να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τους διεθνείς συσχετισμούς ισχύος. Αρκετές φορές, το δίκαιο και η ιδέα της δικαιοσύνης υποχωρούν μπροστά στην οικονομική ή στρατιωτική υπεροχή μιας χώρας ή ενός συνασπισμού χωρών.

Η σύγχρονη διεθνής έννομη τάξη δέχθηκε ένα καίριο πλήγμα ήδη το 2003 με την παράνομη στρατιωτική επέμβαση ΗΠΑ και ΗΒ στο Ιράκ (βλ. και Callamard, Foreign Affairs 2024). Τελευταία όμως η κατάσταση έχει ολοφάνερα επιδεινωθεί· πλέον βιώνουμε έναν πλήρη παραμερισμό των διεθνών κανόνων αλλά και των προσχημάτων.

Μονομερείς πολεμικές επιχειρήσεις πραγματοποιούνται χωρίς καμία νομιμοποιητική βάση ή έστω κάποια προσπάθεια σοβαρής αιτολόγησης. Οι τύχες ολόκληρων κρατών, λαών και κυρίως αμάχων – από την Ουκρανία μέχρι την πολύπαθη περιοχή της Μέσης Ανατολής – καθορίζονται από τις εκάστοτε διαθέσεις ή ανερμάτιστες προσεγγίσεις διάφορων αυταρχικών ηγετών και ιδίως εκείνου του προέδρου που έχει στη διάθεσή του τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο.

Οι αυταρχικές προσεγγίσεις συναντούν, διεθνώς αλλά και στη χώρα μας, τη στήριξη διάφορων «ρεαλιστών», που υποστηρίζουν ότι στις διεθνείς σχέσεις ανέκαθεν επικρατεί το δίκαιο του ισχυρού, οι δεοντικές επιταγές δεν έχουν θέση. Συνήθης είναι εδώ η επίκληση του περίφημου διαλόγου μεταξύ Αθηναίων – Μηλίων, λησμονείται όμως ότι η ύβρις των κραταιών Αθηναίων θα τους οδηγήσει λίγο αργότερα στην πανωλεθρία της σικελικής εκστρατείας – όπου, κατά τον Θουκυδίδη, «χάθηκαν τα πάντα». Η ύβρις γεννά τύραννο, αλλά επιφέρει και την πτώση του.

Θα ήταν, αναντίρρητα, αφελές να πιστεύει κανείς ότι οι συσχετισμοί ισχύος δεν ασκούν σοβαρή επίδραση στις διεθνείς σχέσεις. Ωστόσο, μια ολοκληρωτική επικράτηση της λογικής περί ωμής επιβολής του δικαίου του ισχυρού θα οδηγήσει σε απόλυτη διεθνή αναρχία, σε έναν πόλεμο όλων εναντίον όλων μέχρις εσχάτων. Ας σκεφτούμε εδώ μόνο τις συνέπειες ιδίως για μικρές χώρες, όπως η Ελλάδα, που συνορεύουν μάλιστα με αναθεωρητικές δυνάμεις.

Πέραν όμως αυτών: Αλήθεια, είναι κανείς έτοιμος να αποδεχθεί την επιβολή του δικαίου του ισχυρού στην καθημερινή του βιοτική πραγματικότητα; Να παραδοθεί άνευ όρων στις βουλές του οικονομικά ισχυρότερου ή πιο ρωμαλέου συναδέλφου ή εργοδότη, του βίαιου γείτονα, του κακοποιητικού συντρόφου κ.ο.κ.; Ναι, στην πράξη συμβαίνουν πολλά και ο ισχυρός συχνά μπορεί να επιβάλλει το συμφέρον του στην αδύναμη πλευρά, αλλά δεν μπορούμε ως οργανωμένη κοινότητα, ως έννομη τάξη, να αποδεχθούμε την αυτοκατάλυσή μας, να απεμπολήσουμε κάθε αξιακή νόρμα. Αν το δίκαιο του ισχυρού επικρατήσει σε κάθε πτυχή του βίου μας, ο ισχυρότερος θα επιβάλλεται στον πιο αδύναμο μέχρι τελικής πτώσεως.

Καμία κοινότητα, διεθνής ή εθνική, δεν μπορεί να είναι μεσομακροπρόθεσμα βιώσιμη με βάση το πρότυπο που προβάλλει για τις διεθνείς σχέσεις ο αμερικανός πρόεδρος. Το δικαϊκό σύστημα δεν εξασφαλίζει μόνο την ειρηνική κοινωνική συμβίωση, αλλά και την πρόοδο του ανθρώπινου πολιτισμού. Γι’ αυτό και το διεθνές δίκαιο, με όλες τις σοβαρές εγγενείς αδυναμίες του, εξακολουθεί να έχει μεγάλη αξία. Οι διεθνείς θεσμοί και κανόνες συνιστούν ένα κρίσιμο αξιακό και θεσμικό κεκτημένο. Ακόμη κι όταν δεν παράγουν ισχυρή δέσμευση, τουλάχιστον συγκροτούν μια βάση συνεννόησης και διεθνούς συνεργασίας, αλλά και ένα ανάχωμα απέναντι σε ιμπεριαλιστικές δυνάμεις (βλ. και Peters, International Law Reporter 2025), προς προστασία ιδίως των πιο αδύναμων κρατών.

Είναι πρωτίστως χρέος της πολιτικής να προτάξει την ιδέα της δικαιοσύνης και τη συνεννόηση έναντι του αυταρχισμού και της αυθαιρεσίας του ισχυρού. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα χρειαστεί μια νέα μεγάλη πολεμική τραγωδία για να μας θυμίσει τη σημασία του αξιακού υποδείγματος συνύπαρξης.

Ο Αντώνης Γ. Καραμπατζός είναι καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ