H νοτιοανατολική Ευρώπη με το βλέμμα των Βρετανών
Τι σχέση είχε το Μακεδονικό με το Ιρλανδικό; Πώς συνδέθηκε η Κνωσός με τη βρετανική αυτοκρατορική αυτοσυνείδηση; Και γιατί η νοτιοανατολική Ευρώπη αποτέλεσε πεδίο δοκιμής για τη βρετανική σκέψη περί διεθνούς τάξης; Το βιβλίο του επίκουρου καθηγητή σύγχρονης ιστορίας στο City St George’s University of London Γιώργου Γιαννακόπουλου εξετάζει τη διαμόρφωση της βρετανικής σκέψης στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής αλλά και των δράσεων που αναλήφθηκαν μέσα από το πρίσμα της νοτιοανατολικής Ευρώπης κατά την περίοδο 1870–1930. Κεντρικός άξονας είναι μια ομάδα Βρετανών ιστορικών, αρχαιολόγων και δημοσιογράφων –τους οποίους ο συγγραφέας αποκαλεί «διερμηνείς»– και λειτούργησαν ως διαμεσολαβητές ανάμεσα στη βρετανική αυτοκρατορική πολιτική και τα συμφέροντα της και τα εθνικά ζητήματα των εδαφών της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι «διερμηνείς» δεν ήταν απλοί παρατηρητές αλλά διέθεταν αυξημένες αρμοδιότητες και εξουσιοδοτήσεις για να παρέμβουν σε διεθνούς φύσης ζητήματα. Παρενέβησαν ενεργά στη δημόσια συζήτηση για το «Ανατολικό Ζήτημα», το αρμενικό, το μακεδονικό, το κρητικό ζήτημα, αλλά και για το μέλλον της Αυστροουγγαρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πρόσωπα όπως οι Edward Augustus Freeman-ιστορικός και με σημαντική επιρροή σε θέματα εξωτερικής πολιτικής στη βικτωριανή εποχή. Υπήρξε επίσης γνωστός φιλέλληνας και στον στενό κύκλο των Τρικούπηδων (πατέρα κυρίως)-, James Bryce-ιστορικός και νομικός-, Arthur Evans- ο γνωστός αρχαιολόγος με τη καθοριστική παρουσία στη Κνωσό-, η Mary Edith Durham- η περίφημη ανθρωπολόγος που έζησε για μεγάλο χρονικό στη Β. Αλβανία γράφοντας και ένα εμβληματικό για τη περιοχή βιβλίο- , ο Robert Seton-Watson- ιστορικός και πολιτικός, ιδρυτής της Σχολής Σλαβικών Σπουδών στο Λονδίνο-, ο Henry Noel Brailsford συγγραφέας μιας επιδραστικής μελέτης για την Μακεδονία ( Macedonia: Its Races and Their Future) στις αρχές του 20ου αιώνα και ο Arnold Toynbee – ιστορικός , κάτοχος της πρώτης έδρας Κοραή στο Λονδίνο από την αναγκάστηκε να παραιτηθεί κατηγορούμενος για φιλοτουρκική στάση-συνέδεσαν τα βαλκανικά και μικρασιατικά ζητήματα με εσωτερικές βρετανικές ανησυχίες, όπως το ιρλανδικό ζήτημα και η συνοχή της αυτοκρατορίας.
Το βιβλίο τοποθετείται στο πλαίσιο της «εποχής των ζητημάτων» του 19ου αιώνα, όταν τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα διατυπώνονταν ως «ζητήματα» που απαιτούσαν λύση: Ανατολικό, Αρμενικό, Ιρλανδικό, Βαλκανικό κ.ο.κ. Οι Βρετανοί διανοούμενοι αντιμετώπισαν τα βαλκανικά εθνικά κινήματα ως παραδείγματα για το πώς μια αυτοκρατορία μπορεί –ή δεν μπορεί– να διαχειριστεί την εθνοτική και θρησκευτική ποικιλομορφία.
Στο πρώτο μέρος, το έργο αναλύει την κρίση του 1875–78 στη Βοσνία και τη Βουλγαρία. Η σφαγή χριστιανικών πληθυσμών από οθωμανικά στρατεύματα κινητοποίησε το βρετανικό φιλελεύθερο κίνημα, ιδιαίτερα τον Gladstone. Διανοούμενοι όπως οι Freeman και Evans παρουσίασαν τα βαλκανικά χριστιανικά έθνη ως φορείς μιας αυθεντικής ευρωπαϊκής –ακόμη και «αρίας»– πολιτισμικής κληρονομιάς. Μέσα από αρχαιολογικές και ιστορικές αναφορές, επιχείρησαν να εντάξουν τα Βαλκάνια στον «Δυτικό πολιτισμό», βάζοντας τα στον «ανατολικό δεσποτισμό» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το δεύτερο μέρος εξετάζει τη διαχείριση της πολυεθνικότητας στην Αυστροουγγαρία και στα οθωμανικά εδάφη. Ο Seton-Watson, για παράδειγμα, αρχικά αντιμετώπισε την Αυστροουγγαρία ως πιθανό πρότυπο συνταγματικού πλουραλισμού, αλλά αργότερα την είδε ως «φυλακή των εθνοτήτων». Η μακεδονική κρίση και η δράση δημοσιογράφων όπως ο Brailsford αποκάλυψαν τις αντιφάσεις του βρετανικού φιλελευθερισμού: υπεράσπιση της εθνικής αυτοδιάθεσης, αλλά ταυτόχρονα σιωπή απέναντι στις αυτοκρατορικές πρακτικές της ίδιας της Βρετανίας με την εξαίρεση ίσως του ιρλανδικού ζητήματος.
Στο τρίτο μέρος, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος λειτουργεί ως καταλύτης. Οι «διερμηνείς» μετατρέπονται σε συμβούλους πολιτικής και επηρεάζουν τις συζητήσεις για τη «Νέα Ευρώπη». Το ζήτημα της διάλυσης της Αυστροουγγαρίας και της δημιουργίας εθνικών κρατών συνδέεται άμεσα με τη συζήτηση για το μέλλον της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και το ιρλανδικό ζήτημα. Ο πόλεμος αποκαλύπτει ότι ο διεθνισμός και ο εθνικισμός δεν ήταν αντίπαλες έννοιες αλλά συχνά αλληλένδετες.
Στο τέταρτο μέρος, το βιβλίο εξετάζει τη μεταπολεμική περίοδο και τις νέες τάξεις πραγμάτων στη νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Ο Toynbee, ιδίως με τη στάση του στον ελληνοτουρκικό πόλεμο, αναδιατυπώνει το Ανατολικό Ζήτημα ως «Δυτικό Ζήτημα», δείχνοντας ότι η κρίση δεν αφορά μόνο την Ανατολή αλλά την ίδια την ευρωπαϊκή πολιτική και ηθική. Οι παλαιές βεβαιότητες περί πολιτισμικής ανωτερότητας και φιλελεύθερης αποστολής κλονίζονται.
Κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι η νοτιοανατολική Ευρώπη υπήρξε εργαστήριο ιδεών για τη βρετανική σκέψη περί διεθνούς τάξης. Η περιοχή δεν ήταν απλώς αντικείμενο εξωτερικής πολιτικής αλλά καθρέφτης μέσω του οποίου οι Βρετανοί διανοούμενοι επαναδιαπραγματεύτηκαν την έννοια της αυτοκρατορίας, της εθνικής κυριαρχίας και της διεθνούς δικαιοσύνης.
Παράλληλα, ο συγγραφέας επισημαίνει τις αντιφάσεις και τις ιεραρχήσεις που διείπαν τη βρετανική παρέμβαση: η υπεράσπιση των χριστιανικών πληθυσμών συνυπήρχε με οριενταλιστικά και «βαλκανιστικά» στερεότυπα. Οι «διερμηνείς» συχνά μιλούσαν εξ ονόματος των λαών της περιοχής, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της διεθνούς εικόνας τους, αλλά και επιβάλλοντας ερμηνευτικά σχήματα που εξυπηρετούσαν τις βρετανικές αυτοκρατορικές ανησυχίες.
Συνολικά, το έργο προσφέρει μια νέα ανάγνωση της σχέσης φιλελευθερισμού και αυτοκρατορίας, εντάσσοντας τη νοτιοανατολική Ευρώπη στον πυρήνα της βρετανικής ιστορίας των ιδεών. Αναδεικνύει πώς οι έννοιες της ελευθερίας, της εθνικής συγκρότησης και της διεθνούς τάξης διαμορφώθηκαν μέσα από διασταυρούμενες εμπειρίες αυτοκρατορικής διακυβέρνησης και εθνικών κινημάτων, : Σε μια εποχή όπου η συζήτηση για διεθνή παρέμβαση, εθνική κυριαρχία και φιλελεύθερη τάξη επανέρχεται με ένταση, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι αυτά τα διλήμματα έχουν βαθιές, συχνά αντιφατικές ρίζες.