Ορατή η απειλή ενεργειακού «εμφράγματος»
Όσα συνέβησαν στη Μέση Ανατολή κατά τις ώρες που μεσολάβησαν από το κλείσιμο των διεθνών αγορών, το βράδυ της Παρασκευής, μέχρι το άνοιγμά τους το πρωί της Δευτέρας αποδείχθηκαν αρκετές για να εκτινάξουν τις τιμές του πετρελαίου (τόσο του brent όσο και του αμερικανικού αργού) κατά 27,5%. Κάτι που σημαίνει ότι έφτασαν να «φλερτάρουν» με τα 120 δολάρια το βαρέλι, επαναφέροντας μνήμες από την άνοιξη του 2022 και το ενεργειακό σοκ που ακολούθησε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Λίγο αργότερα, η είδηση για την έκτακτη συνεδρίαση των υπουργών Οικονομικών της ομάδας των G7 και το σενάριο της αποδέσμευσης μέρους των στρατηγικών πετρελαϊκών τους αποθεμάτων – το οποίο στη συνέχεια δεν επιβεβαιώθηκε, καθώς εκτιμήθηκε πως δεν υφίσταται αυτή τη στιγμή θέμα επάρκειας – φάνηκε πως ήταν επίσης ικανή να ανακόψει το άλμα του «μαύρου χρυσού. Έτσι, οι τιμές αποκλιμακώθηκαν σημαντικά και, κατά το μεγαλύτερο μέρος της χθεσινής ημέρας, κινούνταν πέριξ των 100 δολαρίων.
Σήμερα, τα επεισόδια συνεχίστηκαν και η αγορά κινείται σαν… ασανσέρ. Έτσι, ενώ οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ ότι ο πόλεμος θα τελειώσει «πολύ σύντομα» οδήγησαν σε μεγάλη πτώση τις τιμές του brent και του αργού, η σκληρή αντίδραση της Τεχεράνης και η προαναγγελία νέου κύματος επιθέσεων από τον Αμερικανό υπουργό Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ, τις οδήγησαν εκ νέου σε ανοδική τροχιά.
Το σίγουρο είναι, λοιπόν, ότι η εικόνα αλλάζει ανά πάσα στιγμή και εφησυχασμός δεν δικαιολογείται – ούτε στις αγορές, ούτε και στις κυβερνήσεις, οι οποίες καλούνται να διαχειριστούν μία ακόμη ενεργειακή κρίση, χωρίς καν να έχει σβήσει ο απόηχος από τις προηγούμενες. Η εμπειρία, άλλωστε, όπως αποτυπώνεται και στα σχετικά γραφήματα, δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών αναφορικά με τον κανόνα: Οι μεγάλες γεωπολιτικές αναταράξεις συνοδεύονται πάντα από αντίστοιχες ενεργειακές, οι οποίες πλήττουν άμεσα και σφοδρά ακόμη και εκείνα τα κράτη που βρίσκονται αρκετά μακριά από τις εμπόλεμες ζώνες.
Από τι εξαρτάται η διάρκεια
Πρέπει βεβαίως να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με μελέτη της ΕΚΤ για τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις γεωπολιτικές κρίσεις και τις τιμές του πετρελαίου, σε πολλές περιπτώσεις οι αυξήσεις αποδείχθηκαν βραχύβιες και η αγορά επέστρεψε στα πρότερα επίπεδα εντός λίγων εβδομάδων. Μία από αυτές είναι και ο πόλεμος στην Ουκρανία, όπου τα στοιχεία δείχνουν ότι η «ομαλοποίηση» επήλθε δύο περίπου μήνες μετά την 24η Φεβρουαρίου.
Η ίδια μελέτη, ωστόσο, προειδοποιεί ότι «οι γεωπολιτικές εντάσεις που προέρχονται από σημαντικούς πετρελαιοπαραγωγούς ή από χώρες με στρατηγικό ρόλο στη διακίνηση του πετρελαίου είναι πιθανό να επηρεάσουν τις αγορές με διαφορετικό τρόπο (…) προκαλώντας σοβαρές ανοδικές τάσεις στις τιμές» που μπορεί να διαρκέσουν και μεγαλύτερο χρονικό διάστημα – ειδικά εάν οι κρίσεις συνεχιστούν επί μακρόν. «Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες στις τιμές της ενέργειας θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα διαρκέσουν οι συγκρούσεις και τις επιπτώσεις που θα έχουν στα Στενά του Ορμούζ. Μια σύντομη σύρραξη θα ενσωματώσει απλώς το γεωπολιτικό ρίσκο στις αγορές. Μια παρατεταμένη, όμως – πιθανώς για αρκετές εβδομάδες – θα αρχίσει να πλήττει τα αποθέματα, να διαταράσσει τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις διεθνείς ισορροπίες σε επίπεδο πετρελαίου και φυσικού αερίου, κάτι που θα έχει μεγαλύτερες συνέπειες στις τιμές», αναφέρει από την πλευρά του έκθεση του ινστιτούτου Bruegel.
Με βάση τα παραπάνω, τις εκτιμήσεις ότι ο πόλεμος αυτός δεν θα τελειώσει νωρίς, καθώς και τη διαπίστωση ότι τόσο οι ΗΠΑ και το Ισραήλ όσο και το Ιράν στοχοθετούν ολοένα συχνότερα τις ενεργειακές υποδομές ένθεν κακείθεν του Περσικού, οι προοπτικές δεν φαντάζουν ευοίωνες. Ήδη, οι εξαγωγές πετρελαίου του Ιράκ φέρονται να έχουν περιοριστεί κατά σχεδόν 70%, η σαουδαραβική Saudi Aramco ανακοίνωσε χθες ότι περιορίζει την παραγωγή σε δύο από τα μεγαλύτερα κοιτάσματά της, ενώ το Κατάρ έχει διακόψει ουσιαστικά μέχρι νεωτέρας τις εξαγωγές LNG (οι τιμές του οποίου, όπως και του φυσικού αερίου, έχουν επίσης αυξηθεί σημαντικά την τελευταία εβδομάδα). Παράλληλα, τερματικοί σταθμοί και χώροι αποθήκευσης έχουν δεχθεί πλήγματα στα Ηνωμένα Εμιράτα και η κρατική εταιρεία πετρελαίου του Μπαχρέιν κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, κάτι που σημαίνει πως για όσο ισχύει, δεν δεσμεύεται από τα συμβόλαια που έχει συνάψει.
«Καμπανάκι» για την Ευρώπη
Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι μέχρι στιγμής τηρούν σιγή ιχθύος οι Χούθι της Υεμένης, που συγκαταλέγονται στους στενούς συμμάχους της Τεχεράνης. Το γεγονός ότι δεν έχουν κινηθεί ακόμη, εξαπολύοντας επιθετικές ενέργειες κατά πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσας, δεν σημαίνει πως δεν θα το κάνουν κάποια στιγμή – κι αυτό, όπως αποδείχθηκε πρόσφατα, μπορεί να προκαλέσει «ασφυξία» σε μία ακόμη κρίσιμη οδό μεταφοράς ενέργειας (και εμπορευμάτων) προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Ενδεικτικές του μεγέθους της απειλής είναι και οι δηλώσεις που έκανε την Παρασκευή στους Financial Times ο υπουργός Ενέργειας του Κατάρ, Σαάντ αλ-Κααμπί, τονίζοντας ότι ακόμη και εάν ο πόλεμος σταματήσει τώρα, η επιστροφή στην κανονικότατα όσον αφορά στις μεταφορές και τις παραδόσεις θα διαρκέσει «μήνες ή και εβδομάδες». Ειδικά δε για την Ευρώπη, ο ίδιος προειδοποίησε πως, αν και δεν είναι ο μεγαλύτερος «πελάτης» της Μέσης Ανατολής, οφείλει να προετοιμαστεί για σοβαρές συνέπειες, καθώς οι ασιατικές χώρες – που πλήττονται πιο άμεσα και περισσότερο – θα σπεύσουν να «καπαρώσουν» με προσφορές κάθε διαθέσιμη ποσότητα που θα υπάρχει στην αγορά.
Αυτή η δοκιμασία σίγουρα δεν θα τελειώσει ούτε γρήγορα ούτε εύκολα.
Ευρώπη και Μέση Ανατολή
Η Μέση Ανατολή έχει πάψει να αποτελεί τον βασικό προμηθευτή της ΕΕ σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, δεν παύει όμως να διατηρεί ένα αξιοσημείωτο μερίδιο στην ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας. Το 2025, τα κράτη – μέλη εισήγαγαν από τη συγκεκριμένη περιοχή πετρέλαιο που αντιστοιχεί σε πάνω από το 15% των αναγκών τους – με τη Σαουδική Αραβία και το Ιράκ να κατέχουν τη μερίδα του λέοντος. Οσο για το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), εδώ την πρωτιά κατέχει το Κατάρ, που καλύπτει περίπου το 6% των εισαγωγών της ΕΕ.
Το σίγουρο είναι ότι ενδεχόμενη απώλεια ή μείωση των παραπάνω ποσοτήτων μπορεί να επιφέρει δυσμενείς συνέπειες στην Ευρώπη, τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τις επιχειρήσεις. Σε αυτό το φόντο, εκτός από τις Βρυξέλλες, κινήσεις γίνονται και σε εθνικό επίπεδο, αν και οι περισσότερες πρωτεύουσες εμφανίζονται για την ώρα επιφυλακτικές και αναμένουν να ξεκαθαρίσει το γεωπολιτικό τοπίο. Στη Γαλλία, για του λόγου το αληθές, ο ειδικός εκπρόσωπος της κυβέρνησης για θέματα ενέργειας δήλωσε στο RTL ότι «είναι πολύ νωρίς ακόμη» για να ανακοινωθούν μέτρα ενίσχυσης των καταναλωτών στην αντλία, προσθέτοντας ότι «μελετάμε όλα τα σενάρια». Η Κροατία, την ίδια στιγμή, έγινε το πρώτο κράτος – μέλος της ΕΕ που επέβαλε πλαφόν στα καύσιμα: 1,5 ευρώ για τη βενζίνη και 1,55 ευρώ για το πετρέλαιο κίνησης.
«Το 2022, η Ευρώπη δαπάνησε περίπου 4 τρισ. ευρώ σε ενεργειακές επιδοτήσεις. Αυτό δεν μπορεί να επαναληφθεί – θα αναγκαστούμε να αντιμετωπίσουμε αυτή την κρίση χωρίς… αερόσακους», σχολίασε από την πλευρά του στη «Monde» ο καθηγητής του Sciences Po και ειδικός σε θέματα φυσικού αερίου Τιερί Μπρος – χαμηλώνοντας τον πήχη αναφορικά με το τι μέτρα στήριξης πρέπει να αναμένονται.
Σημειώνεται, τέλος, ότι η νέα κρίση έδωσε την ευκαιρία σε ορισμένους να επαναφέρουν στο τραπέζι προτάσεις για διακοπή του ενεργειακού εμπάργκο στη Ρωσία. Με πρώτο και καλύτερο, φυσικά, τον πρωθυπουργό της Ουγγαρίας Βίκτορ Ορμπάν, ο οποίος με επιστολή του προς την πρόεδρο της Κομισιόν ζήτησε την πλήρη άρση των κυρώσεων.