Ανατροπή στην ανθρώπινη εξέλιξη: Τι συνέβη πραγματικά ανάμεσα σε Homo sapiens και Νεάντερταλ;
Για περισσότερο από μια δεκαετία είναι γνωστό ότι οι αρχαίοι πρόγονοι του είδους μας, οι Homo sapiens, συναντήθηκαν και αναμείχθηκαν γενετικά με τους εξελικτικούς μας συγγενείς, τους Νεάντερταλ. Ίχνη αυτών των επαφών παραμένουν μέχρι σήμερα: έως και 2% του γονιδιώματος ανθρώπων εκτός υποσαχάριας Αφρικής προέρχεται από Νεάντερταλ. Ωστόσο, οι λεπτομέρειες αυτών των συναντήσεων παρέμεναν έως τώρα αντικείμενο εικασιών.
Μια νέα μελέτη στο περιοδικό Science ρίχνει φως στο ποιοι ζευγάρωσαν με ποιους. Η ανάλυση των χρωμοσωμάτων Χ των Νεάντερταλ δείχνει ότι οι περισσότερες διασταυρώσεις έγιναν ανάμεσα σε αρσενικούς Νεάντερταλ και θηλυκούς σύγχρονους ανθρώπους. Τα γενετικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι επρόκειτο για θέμα επιλογής συντρόφου: είτε οι γυναίκες H. sapiens προτιμούσαν τους Νεάντερταλ, είτε οι άνδρες Νεάντερταλ έδειχναν προτίμηση στις σύγχρονες γυναίκες – ή και τα δύο.
«Είναι μια πραγματικά διεγερτική μελέτη», δηλώνει ο Benjamin Peter, γενετιστής πληθυσμών στο Ινστιτούτο Ανθρωπολογίας Max Planck, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα. «Είναι σίγουρα η καλύτερη προσπάθεια που έχω δει για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα».
Καθώς ομάδες σύγχρονων ανθρώπων μετακινούνταν προς την Ευρασία, συναντούσαν επανειλημμένα τους Νεάντερταλ που ζούσαν εκεί επί χιλιετίες. Το DNA των Νεάντερταλ που παραμένει στους σημερινούς ανθρώπους προέρχεται από διασταύρωση που συνέβη μεταξύ 49.000 και 45.000 ετών πριν, λίγο πριν την εξαφάνιση των Νεάντερταλ. Ελάχιστα τμήματα αυτού του DNA εντοπίζονται στα χρωμοσώματα Χ, τα οποία κληρονομούνται πάντα από τη μητέρα. Αντίθετα, τα αυτοσωμικά χρωμοσώματα περιέχουν πέντε φορές περισσότερο DNA Νεάντερταλ.
Μια πιθανή εξήγηση για αυτή την ανισορροπία είναι ότι οι αρσενικοί απόγονοι που κληρονόμησαν χρωμόσωμα Χ από μητέρα Νεάντερταλ ίσως δεν επιβίωναν ή δεν αναπαράγονταν τόσο εύκολα όσο όσοι είχαν γονείς H. sapiens. Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη εκδοχή: ότι η θηλυκή πλευρά στη διασταύρωση ήταν συνήθως σύγχρονος άνθρωπος.
Η γενετική εικόνα των Νεάντερταλ
Το DNA των Νεάντερταλ που έχει διασωθεί στους σημερινούς ανθρώπους δεν μπορεί να διακρίνει ποιο από τα δύο σενάρια ισχύει. Όπως εξηγεί ο Alexander Platt, εξελικτικός γενετιστής στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια (UPenn), αυτό το DNA δίνει «μόνο τη μισή εικόνα». Η άλλη μισή –το DNA που οι Νεάντερταλ κληρονόμησαν από τους H. sapiens– ίσως αποκαλύπτει περισσότερα.
Αν και δεν έχουν βρεθεί γονιδιώματα Νεάντερταλ μετά την περίοδο διασταύρωσης πριν από 50.000 χρόνια, ο Platt και οι συνεργάτες του ανέλυσαν το DNA μιας Νεάντερταλ που έζησε στη Σιβηρία περίπου 122.000 χρόνια πριν. Ανακάλυψαν ίχνη παλαιότερων επαφών μεταξύ των δύο ειδών, οι οποίες φαίνεται να συνέβησαν περίπου 250.000 χρόνια πριν.
Εξετάζοντας τα χρωμοσώματα Χ της ίδιας Νεάντερταλ, οι ερευνητές εντόπισαν 1,6 φορές περισσότερο DNA H. sapiens σε σχέση με τα υπόλοιπα χρωμοσώματα. Παρόμοια ευρήματα προέκυψαν και από δείγματα που βρέθηκαν σε άλλες δύο τοποθεσίες, ηλικίας 80.000 και 52.000 ετών αντίστοιχα.
Προτιμήσεις και κοινωνικές συμπεριφορές
Για να εξηγήσουν πώς προέκυψε αυτή η υπερεκπροσώπηση DNA H. sapiens στα χρωμοσώματα Χ, οι επιστήμονες προσομοίωσαν διάφορα σενάρια μετανάστευσης και ζευγαρώματος. Ακόμη και στο πιο ακραίο σενάριο, όπου οι σύγχρονοι άνθρωποι που εισήλθαν στις περιοχές των Νεάντερταλ ήταν αποκλειστικά γυναίκες, η διαφορά δεν ξεπερνούσε το 1,3. Μόνο όταν ελήφθη υπόψη μια προτίμηση ζευγαρώματος μεταξύ αρσενικών Νεάντερταλ και θηλυκών H. sapiens εξηγείται η αναλογία του 1,6.
«Είναι μια ιδιαίτερα έξυπνη ανάλυση», σημειώνει η Sohini Ramachandran, γενετίστρια πληθυσμών του Πανεπιστημίου Brown. Όπως λέει, οι προτιμήσεις στο ζευγάρωμα αποτελούν έναν παράγοντα που έχει υποτιμηθεί στην κατανόηση της ανάμειξης των δύο ειδών. «Η μεροληψία φύλου είναι κάτι που διατρέχει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία».
Ο Peter συμφωνεί ότι η ύπαρξη περίσσειας σύγχρονου DNA στα χρωμοσώματα Χ των Νεάντερταλ είναι «εντυπωσιακή». Ωστόσο, σημειώνει ότι τα γεγονότα αυτά προηγήθηκαν κατά πολύ της μεταγενέστερης διασταύρωσης που άφησε ίχνη DNA Νεάντερταλ στους σημερινούς ανθρώπους. Άλλοι μηχανισμοί, όπως η φυσική επιλογή, ενδέχεται επίσης να εξηγούν τη σπανιότητα του DNA Νεάντερταλ στα δικά μας χρωμοσώματα Χ.
Η προκατάληψη στο ζευγάρωμα που εντόπισαν η Sarah Tishkoff και οι συνεργάτες της ίσως αντανακλά στοιχεία της κοινωνικής συμπεριφοράς και των δύο ειδών. Η ομάδα δεν επιχείρησε να προσδιορίσει αν οι επαφές ήταν συναινετικές ή εξαναγκασμένες. Ο παλαιοανθρωπολόγος Steven Churchill από το Πανεπιστήμιο Duke εκτιμά ότι τα ευρήματα υποδηλώνουν επιθετικότητα. Όπως σχολιάζει, «αν τα αρσενικά του ενός είδους μονοπωλούσαν τα θηλυκά του άλλου, είναι δύσκολο να το ερμηνεύσουμε ως κάτι διαφορετικό από μια ανταγωνιστική, μη φιλική αλληλεπίδραση».