Ιστορική απόφαση: Η Γαλλία ποινικοποιεί την προγραμματισμένη απαξίωση

Σε μια ιστορική τομή για την προστασία των καταναλωτών και του περιβάλλοντος, η Γαλλία έγινε μία από τις πρώτες χώρες παγκοσμίως που ποινικοποίησαν την προγραμματισμένη απαξίωση προϊόντων.

Με σαφές μήνυμα προς τις πολυεθνικές εταιρείες τεχνολογίας και οικιακών συσκευών, το Παρίσι δηλώνει ότι η εποχή των προϊόντων «σχεδιασμένων για να χαλάνε» φτάνει στο τέλος της.

Η νομοθεσία, που εντάχθηκε ήδη από το 2015 στον Κώδικα Καταναλωτή και ενισχύθηκε τα επόμενα χρόνια, προβλέπει αυστηρές κυρώσεις για κατασκευαστές που αποδεδειγμένα μειώνουν σκόπιμα τη διάρκεια ζωής των προϊόντων τους. Οι ποινές φτάνουν έως δύο έτη φυλάκισης και πρόστιμο 300.000 ευρώ, ενώ στις πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να αγγίξουν το 5% του μέσου ετήσιου κύκλου εργασιών της εταιρείας.

Όχι μόνο βλάβες, αλλά και «ψηφιακή απαξίωση»

Η γαλλική προσέγγιση δεν περιορίζεται σε ελαττωματικά εξαρτήματα ή ευάλωτα υλικά. Στο στόχαστρο βρίσκονται και οι λεγόμενες «ψηφιακές τακτικές» – ενημερώσεις λογισμικού που επιβραδύνουν παλαιότερες συσκευές, περιορίζουν τη λειτουργικότητα ή καθιστούν αναγκαία την αντικατάστασή τους.

Η συζήτηση κορυφώθηκε το 2017–2018, με τις έρευνες για τις επιβραδύνσεις smartphones που συνδέθηκαν με τη διαχείριση μπαταριών από την Apple Inc.. Το λεγόμενο «battery-gate» άνοιξε τον δρόμο για μεγαλύτερη πολιτική πίεση και αυστηρότερη εφαρμογή της νομοθεσίας, φέρνοντας στο προσκήνιο το ερώτημα: πότε μια τεχνική επιλογή αποτελεί βελτίωση και πότε στρατηγική εξώθησης του καταναλωτή σε αγορά νέας συσκευής;

Πυλώνας του «δικαιώματος στην επισκευή»

Η ποινικοποίηση της προγραμματισμένης απαξίωσης αποτελεί βασικό κομμάτι της ευρύτερης στρατηγικής της Γαλλίας για το «δικαίωμα στην επισκευή». Από το 2021 εφαρμόζεται ο δείκτης επισκευασιμότητας (repairability index), ο οποίος βαθμολογεί προϊόντα όπως κινητά τηλέφωνα, φορητούς υπολογιστές και πλυντήρια ως προς το πόσο εύκολα και οικονομικά μπορούν να επισκευαστούν.

Στόχος είναι να ενισχυθεί η διαφάνεια και να δοθούν κίνητρα στους κατασκευαστές να σχεδιάζουν προϊόντα με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, διαθέσιμα ανταλλακτικά και μακροχρόνια υποστήριξη λογισμικού. Με αυτόν τον τρόπο, ο καταναλωτής αποκτά περισσότερη πληροφόρηση πριν από την αγορά, ενώ ταυτόχρονα περιορίζεται η παραγωγή ηλεκτρονικών αποβλήτων.

Περιβάλλον και οικονομία σε νέα ισορροπία

Η Ευρώπη παράγει εκατομμύρια τόνους ηλεκτρονικών απορριμμάτων κάθε χρόνο, με σημαντικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Η γαλλική πρωτοβουλία ευθυγραμμίζεται με τις πολιτικές της European Union για οικολογικό σχεδιασμό και κυκλική οικονομία, επιδιώκοντας μια μετάβαση από το μοντέλο «παράγω–καταναλώνω–απορρίπτω» σε ένα μοντέλο που βασίζεται στην αντοχή, την επαναχρησιμοποίηση και την επισκευή.

Παρά τις δυσκολίες απόδειξης της πρόθεσης —καθώς η νομική τεκμηρίωση ότι μια εταιρεία ενήργησε σκόπιμα παραμένει απαιτητική— η συμβολική και πρακτική σημασία του νόμου είναι ισχυρή. Οι επιχειρήσεις καλούνται πλέον να επανεξετάσουν τις στρατηγικές σχεδιασμού και υποστήριξης προϊόντων τους υπό το πρίσμα της διαφάνειας και της βιωσιμότητας.

Η Γαλλία επιχειρεί να θέσει ένα νέο πρότυπο παγκοσμίως: τα προϊόντα δεν πρέπει να έχουν «κρυφή ημερομηνία λήξης». Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία και οι καταναλωτικοί κύκλοι γίνονται όλο και ταχύτεροι, η γαλλική νομοθεσία υπενθυμίζει ότι η καινοτομία δεν μπορεί να στηρίζεται στη σπατάλη.

Η μάχη κατά της προγραμματισμένης απαξίωσης δεν αφορά μόνο τα δικαιώματα των καταναλωτών· αφορά το μέλλον της παραγωγής, της κατανάλωσης και τελικά του ίδιου του πλανήτη.