Κοινός δανεισμός στην ΕΕ: Γιατί η ιδέα είναι όλο και λιγότερο ταμπού στην Ευρώπη

Ο Εμανουέλ Μακρόν επαναφέρει στο προσκήνιο την πρότασή του για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού κοινού δανεισμού, με στόχο τη χρηματοδότηση μελλοντικών επενδύσεων. Η ιδέα αυτή, που για χρόνια θεωρούνταν ταμπού, έχει σταδιακά κερδίσει έδαφος στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια, είτε για την ανάκαμψη μετά την πανδημία Covid-19, είτε για τον επανεξοπλισμό, είτε για τη στήριξη της Ουκρανίας.

Σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε σε ευρωπαϊκά μέσα, ο Γάλλος πρόεδρος τόνισε ότι «είναι η στιγμή για την ΕΕ να ξεκινήσει μια κοινή δυνατότητα δανεισμού, μέσω ευρωομολόγων». Με αυτή τη δήλωση, δεν δίστασε να επαναφέρει έναν όρο που προκαλούσε έντονες αντιδράσεις από τις λεγόμενες «φειδωλές» χώρες, όπως η Γερμανία, η Φινλανδία και η Ολλανδία, που αντιτίθενται σε κάθε μορφή κοινού χρέους.

Η ιδέα των ευρωομολόγων είχε προταθεί για πρώτη φορά το 2010, στη διάρκεια της κρίσης της ευρωζώνης, αλλά απορρίφθηκε, καθώς θα σήμαινε αμοιβαιοποίηση των εθνικών χρεών. Το 2020, επανήλθε υπό τη μορφή των «κορονομολόγων», για τη στήριξη των οικονομιών που επλήγησαν από την πανδημία, χωρίς ωστόσο να υιοθετηθεί πλήρως.

Από τα ευρωομόλογα στα ομόλογα της ΕΕ

Παρά τις αντιρρήσεις, οι Ευρωπαίοι αποφάσισαν τον Ιούλιο του 2020 να καταφύγουν σε δάνεια της ΕΕ, τα οποία χρηματοδοτούνται από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Όπως εξηγεί ο οικονομολόγος Νικολά Βερόν, συνιδρυτής του ινστιτούτου Μπρίγκελ, «σήμερα, μιλάμε περισσότερο για ομόλογα της ΕΕ, δηλαδή για τίτλους χρέους που εκδίδονται από την Ένωση, στο πλαίσιο ενός ολοένα πιο ενιαίου μηχανισμού».

Το πρόγραμμα NextGenerationEU ύψους 750 δισ. ευρώ, που ξεκίνησε το 2021, χρηματοδότησε δράσεις για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Παράλληλα, η ΕΕ αξιοποίησε δανεισμό για το πρόγραμμα SAFE (150 δισ. ευρώ για κοινά αμυντικά σχέδια) και ενέκρινε δάνειο 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία, το οποίο θα χρηματοδοτηθεί από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.

Σύμφωνα με τον Βερόν, το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς η ΕΕ θα διασφαλίσει ότι οι τίτλοι της θα αποπληρωθούν, διατηρώντας υψηλή πιστοληπτική αξιολόγηση και εμπιστοσύνη από τους επενδυτές. Μέχρι σήμερα, η λύση βασίζεται στη χρήση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και του διαθέσιμου «περιθωρίου» (headroom).

Πιο ρευστές θέσεις και νέες ανάγκες

Από το 2010, οι δημοσιονομικές θέσεις των κρατών-μελών έχουν αλλάξει σημαντικά. Η Γαλλία αντιμετωπίζει αυξημένα ελλείμματα, ενώ η Γερμανία έχει προσφύγει σε μαζικό δανεισμό. Αυτή η εξέλιξη φέρνει πιο κοντά τις δύο πλευρές, καθώς αναγνωρίζεται η ανάγκη για κοινές επενδύσεις, ώστε η Ευρώπη να διατηρήσει την ανταγωνιστικότητά της έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, ιδίως στους τομείς της τεχνητής νοημοσύνης, της ενέργειας και της άμυνας.

Όπως είχε επισημάνει ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Μάριο Ντράγκι στην έκθεσή του για το μέλλον της ΕΕ το 2024, η Ένωση χρειάζεται ένα νέο χρηματοδοτικό όραμα. Ο Νικολά Βερόν σημειώνει ότι, αν και δεν υπάρχει ακόμη ομοφωνία για το μεγάλο ευρωπαϊκό δάνειο που προτείνει ο Μακρόν, «η κατάσταση σήμερα είναι πολύ πιο ανοικτή».

Επιφυλάξεις από το Βερολίνο

Παρά την αυξανόμενη συζήτηση, οι προτάσεις του Γάλλου προέδρου αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό στο Βερολίνο. «Δεν είναι αποδεκτό να διεκδικούμε περισσότερα χρήματα χωρίς να εφαρμόζουμε μεταρρυθμίσεις», ανέφερε γερμανική κυβερνητική πηγή, υπογραμμίζοντας ότι «ο ευρωπαϊκός δανεισμός δεν είναι πλέον δωρεάν».