Δάγκωμα φιδιού: Η αόρατη αιτία πίσω από χιλιάδες θανάτους στην Ινδία

Κάθε χρόνο στην Ινδία χάνονται δεκάδες χιλιάδες ζωές από ένα αίτιο τόσο αρχαίο όσο και η ίδια η ύπαιθρος της χώρας: το δάγκωμα φιδιού.

Πρόκειται για μια κρίση που εκτυλίσσεται μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα και σπάνια φτάνει στα πρωτοσέλιδα, παρότι η Ινδία συγκεντρώνει περίπου τους μισούς θανάτους από δαγκώματα φιδιών παγκοσμίως.

Είναι μια τραγωδία σιωπηλή, επαναλαμβανόμενη και σε μεγάλο βαθμό αποτρέψιμη, που πλήττει κυρίως τους φτωχότερους και πιο ευάλωτους πολίτες.

Ο Ντεβέντρα, αγρότης σε αγροτική περιοχή της χώρας, θυμάται ακόμη τη στιγμή που ένιωσε τα δόντια του φιδιού να μπήγονται στο πόδι του ενώ μάζευε φύλλα μουριάς. Δεν πήγε αμέσως στο νοσοκομείο. Περίμενε τέσσερις ημέρες, μέχρι ο πόνος να γίνει αφόρητος.

Όταν τελικά έφτασε σε ιατρική μονάδα, ήταν ήδη αργά. Το πόδι του ακρωτηριάστηκε για να σωθεί η ζωή του.

Ο ίδιος θεωρείται «τυχερός», γιατί επέζησε. Πολλοί άλλοι δεν τα καταφέρνουν.

Οι επίσημες εκτιμήσεις μιλούν για περίπου 50.000 θανάτους τον χρόνο, ωστόσο μελέτες δείχνουν ότι ο πραγματικός αριθμός ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερος. Πίσω από τους αριθμούς κρύβεται μια αλυσίδα αποτυχιών: καθυστερημένη πρόσβαση σε νοσοκομεία, ανεπαρκής υποδομή, έλλειψη εκπαιδευμένου προσωπικού και περιορισμένη διαθεσιμότητα του πιο κρίσιμου όπλου απέναντι στο δηλητήριο, του αντιοφικού ορού.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ποσότητα του ορού, αλλά και η χρήση του. Σχεδόν όλοι οι επαγγελματίες υγείας που έρχονται αντιμέτωποι με περιστατικά δαγκωμάτων δηλώνουν ότι αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στη χορήγησή του.

Ο ορός πρέπει να δοθεί έγκαιρα και σωστά, καθώς το δηλητήριο εισέρχεται στο αίμα μέσα σε λίγα λεπτά, επιτίθεται στο νευρικό σύστημα, στους ιστούς ή στην κυκλοφορία, ανάλογα με το είδος του φιδιού. Κάθε καθυστέρηση μπορεί να οδηγήσει σε παράλυση, αναπνευστική ανεπάρκεια, μόνιμες βλάβες ή θάνατο.

Στις αγροτικές περιοχές της Ινδίας, οι καθυστερήσεις είναι σχεδόν κανόνας. Κακοί δρόμοι, απομακρυσμένα κέντρα υγείας και ανύπαρκτα ασθενοφόρα σημαίνουν ότι πολλοί τραυματίες φτάνουν στο νοσοκομείο πολύ αργά.

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου οικογένειες αναγκάζονται να μεταφέρουν τραυματίες με αυτοσχέδια μέσα για χιλιόμετρα, χάνοντας πολύτιμο χρόνο. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι καταφεύγουν πρώτα σε παραδοσιακούς θεραπευτές ή θρησκευτικές πρακτικές, ελπίζοντας σε θαύμα, και στρέφονται στην ιατρική βοήθεια μόνο όταν η κατάσταση έχει επιδεινωθεί δραματικά.

Ακόμη κι όταν φτάσουν στο νοσοκομείο, τα προβλήματα συνεχίζονται.

Πολλά κέντρα δεν είναι επαρκώς εξοπλισμένα για να διαχειριστούν τις παρενέργειες του ορού, οι οποίες μπορεί να είναι σοβαρές. Αυτό δημιουργεί φόβο στο προσωπικό, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για λιγότερο έμπειρους υγειονομικούς, που διστάζουν να προχωρήσουν στη χορήγηση. Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος ανασφάλειας και καθυστέρησης.

Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι ότι ο διαθέσιμος αντιοφικός ορός στην Ινδία καλύπτει μόνο τέσσερα είδη φιδιών, τα πιο γνωστά και θεωρητικά υπεύθυνα για την πλειονότητα των δαγκωμάτων. Ωστόσο, η χώρα φιλοξενεί δεκάδες άλλα δηλητηριώδη είδη, διαφορετικά από περιοχή σε περιοχή.

Σε πολλές περιπτώσεις, όταν το φίδι δεν αναγνωρίζεται, ο ορός που χορηγείται δεν είναι αποτελεσματικός, με αποτέλεσμα η θεραπεία να αποτυγχάνει. Αυτό έχει οδηγήσει ειδικούς να ζητούν την ανάπτυξη τοπικά προσαρμοσμένων ορών, που να ανταποκρίνονται στη βιοποικιλότητα κάθε περιοχής.

Η ινδική κυβέρνηση έχει αναγνωρίσει το πρόβλημα και έχει παρουσιάσει ένα εθνικό σχέδιο δράσης με στόχο τη μείωση των θανάτων στο μισό έως το 2030.

Το σχέδιο περιλαμβάνει καλύτερη καταγραφή των περιστατικών, ενίσχυση της έρευνας, βελτίωση της διαθεσιμότητας ορού, εκπαίδευση προσωπικού και εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού. Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή παραμένει άνιση και συχνά αποσπασματική.

Πολλοί γιατροί και ερευνητές τονίζουν ότι το δάγκωμα φιδιού αντιμετωπίζεται ακόμη ως «πρόβλημα των φτωχών».

Εφόσον πλήττει κυρίως αγρότες, εργάτες και φυλετικές κοινότητες, δεν προκαλεί την πολιτική πίεση που θα οδηγούσε σε άμεσες και ριζικές λύσεις.

Κι όμως, πρόκειται για μια κρίση δημόσιας υγείας με σαφή ταξική διάσταση, όπου η ζωή ή ο θάνατος εξαρτώνται από το πού ζεις και πόσο γρήγορα μπορείς να φτάσεις σε ένα νοσοκομείο.

Η υποχρεωτική δήλωση κάθε περιστατικού, η επένδυση σε περιφερειακή έρευνα για νέους ορούς και η ουσιαστική ενίσχυση της πρωτοβάθμιας φροντίδας θα μπορούσαν να σώσουν χιλιάδες ζωές. Το κόστος της αδράνειας είναι τεράστιο, όχι μόνο σε ανθρώπινες απώλειες, αλλά και σε αναπηρίες που καταστρέφουν οικογένειες και κοινότητες.

Στην Ινδία των τεχνολογικών αλμάτων και της οικονομικής ανάπτυξης, η κρίση των δαγκωμάτων φιδιών λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η πρόοδος δεν είναι ομοιόμορφη.

Όσο οι πιο φτωχοί πολίτες παραμένουν εκτεθειμένοι σε έναν τόσο αρχαίο και θανατηφόρο κίνδυνο, η χώρα θα συνεχίσει να μετρά απώλειες που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Η πολιτική βούληση, τελικά, είναι το αντίδοτο που λείπει περισσότερο από όλα.