Η κουλτούρα της μίας χρήσεως

Η σκηνή στις τελευταίες δημοτικές εκλογές στη Νέα Υόρκη, τον περασμένο Νοέμβριο: έξω από το εκλογικό κέντρο έχει στηθεί ένα τραπέζι όπου προσφέρονται στους ψηφοφόρους δωρεάν γλυκάκια (ατομικά συσκευασμένες σοκολατένιες μπάρες του χειρίστου είδους) και μικρά εμφιαλωμένα νερά, παρά το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε σχολείο, και ο ψύκτης απέχει μόλις μερικά βήματα. Παρατηρώ το τετράχρονο αγοράκι που έχουν μαζί τους ένα ζεύγος συμπολίτες μου, και σκέφτομαι τι μαθήματα του διδάσκει το “θρανίο” με τα καλούδια: 1) ότι όταν ψηφίζουμε, μας ανταμείβουν με τζάμπα γλυκά· και 2) ότι αν διψάμε, παίρνουμε ένα πλαστικό μπουκαλάκι για να πιούμε νερό.

Δεν θα σταθώ στο πολύ βαθύ φιλοσοφικό ερώτημα αν θα πρέπει να υπάρχει άμεση υλική ανταμοιβή (έστω, κέρασμα) επειδή άσκησε κάποιος το εκλογικό του δικαίωμα, ή αν το δίδαγμα θα πρέπει να είναι η ηθική ικανοποίηση, και άρα συνειδητά η πράξη να μη συνοδεύεται από σνακ, για να υπογραμμιστεί η ιδεολογική διάστασή της – το εκλέγειν ανήκει στον Κόσμο των Ιδεών, γιατί να το συγχέουμε με τη Mars και τα M&M’s;

Δεν θα σταθώ καν στην επιλογή το κέρασμα να είναι η χειρότερη μορφή επεξεργασμένης ζάχαρης – όποιοι σχεδίασαν το εγχείρημα, θα μπορούσαν να αρπάξουν την ευκαιρία και να προσπαθήσουν να δώσουν ένα κάποιο μάθημα υγιεινής διατροφής στο πληττόμενο από διαβήτη και παχυσαρκία Χάρλεμ, προσφέροντας ένα φρούτο, ας πούμε, σε μια γειτονιά όπου ο πληθυσμός τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με τηγανιτό κοτόπουλο.

Δεν μπορώ όμως να αφήσω να περάσει έτσι το δωρεάν εμφιαλωμένο, όταν ακριβώς δίπλα ρέει το περίφημο πόσιμο νερό της Νέας Υόρκης, από τα καθαρότερα και πιο εύγευστα σε όλη την Αμερική.

“Επιστήμη & Σκηνή σε Συνεργασία”

Η έννοια “αλλαγή συμπεριφοράς” έρχεται στον νου μου. Ήταν ένα από τα κεντρικά μηνύματα στο εργαστήριο “Επιστήμη & Σκηνή σε Συνεργασία”, το οποίο είχα την τύχη να ολοκληρώσω στη Νέα Υόρκη το 2016. Έξι υπότροφοι – τρεις κλιματικοί επιστήμονες (που είχαν επιλεγεί προσεκτικά γιατί είχαν και δεύτερη, θεατρική ιδιότητα) και τρεις θεατρικοί καλλιτέχνες – ανταλλάξαμε γνώσεις, τεχνικές και φιλοσοφία επί τέσσερις μήνες. Το πείραμα κορυφώθηκε με την παράσταση ενός πρωτότυπου σύντομου θεατρικού έργου, φτιαγμένου και παιγμένου από εμάς τους έξι, μπροστά σε κοινό. Όπως συχνά συμβαίνει, η βιωματική εμπειρία αποδείχτηκε ανυπέρβλητη: όσα βιβλία και άρθρα κι αν διαβάσω για το περιβάλλον, αυτά που έμαθα τότε από τους επιστήμονες συμμαθητές μου – μια γεωπόνος του Υπουργείου Γεωργίας τραγουδάει για τα μεταλλαγμένα· μια διδάκτωρ θαλάσσιας βιολογίας μετατρέπει σε χορογραφία την έρευνά της για τις χελώνες της Φλόριντα – δεν τα ξεχνώ ποτέ.

Η “αλλαγή συμπεριφοράς” μάς είχε απασχολήσει λοιπόν εντατικά σε εκείνο το εργαστήριο. Πρόκειται για μία από τις σκληρές αλλά τόσο προφανείς αλήθειες που αναδύονται ως λύση στα περιβαλλοντικά προβλήματα με τα οποία βρισκόμαστε αντιμέτωποι. Αμέτρητες είναι οι αλλαγές συμπεριφοράς που “συμβαίνουν” – που μας συμβαίνουν – πάνε χέρι-χέρι με αυτό που αποκαλούμε “ζωή”. Αλλάζουμε, ή αναγκαζόμαστε να αλλάξουμε, να προσαρμόσουμε τη συμπεριφορά μας, άπειρες φορές: λόγω ηλικίας, υγείας, εργασίας, από έρωτα, για έναν φίλο, για κάθε είδους σχέση. Τόσες είναι οι αλλαγές, που τις περισσότερες φορές δεν συνειδητοποιούμε καν ότι αλλάζουμε τη συμπεριφορά μας – και το θεωρούμε αυτό απολύτως φυσιολογικό.

Το ταμπού

Υπάρχει όμως ένα είδος αλλαγής συμπεριφοράς απέναντι στο οποίο συστηματικά η γενική αντιμετώπιση είναι να κρυβόμαστε – δεν τολμάει κανείς να πει τα πράγματα με το όνομά τους: το να επιλέξουμε, μπροστά σε ένα περιβαλλοντικού χρώματος θέμα, μια δράση που φαντάζει “ασκητική”, παλιομοδίτικη, δύσκολη. Αυτή η αλλαγή συμπεριφοράς είναι ταμπού. Είναι ταμπού το να συζητήσει κανείς να πάμε σε μια πιο φιλική προς τον πλανήτη συμπεριφορά αλλά που χρειάζεται πειθαρχία και αποφασιστικότητα και, ναι, ίσως ακόμη και θυσία. Πρόκειται για την πικρή αλήθεια που κανείς δεν τολμάει να αντικρίσει, πόσο μάλλον να θίξει.

Επιστρέφοντας στην αρχική σκηνή με τα δωρεάν νεράκια, θα ήταν μια ευκαιρία να μας ενθαρρύνει κάποιος (ο δήμος, το κράτος, κάποιος φορέας) να προχωρήσουμε σε αλλαγή συμπεριφοράς: να μην καταναλώσουμε ένα ακόμη πλαστικό μπουκάλι αλλά να έχουμε μαζί μας επαναχρησιμοποιούμενο παγούρι, αφού η βρύση με το θαυμάσιο πόσιμο νερό είναι μπροστά μας.

“-Το ξέχασα”, είναι το στάνταρ επιχείρημα, ακολουθούμενο από τα  “Δεν με βολεύει”, “Βαριέμαι να το κουβαλάω” κοκ.

Προσπάθησε να μην το ξεχάσεις. Προσπάθησε να το θυμηθείς. Εκπαιδεύσου να το θυμηθείς. Πάρε παράδειγμα: “Έχω ξεχάσει το κινητό μου στο σπίτι και πρέπει να επιβιώσω μία ολόκληρη μέρα χωρίς αυτό! Τραγωδία – δεν θα επιτρέψω στον εαυτό μου να το ξαναξεχάσει ποτέ.” Γιατί σε άλλους τομείς δεν τίθεται καν θέμα αλλαγής συμπεριφοράς; Γιατί σε άλλα πράγματα κανείς δεν αντιδρά με “το ξέχασα”, “δεν με βολεύει” κλπ; Αναφέρομαι σε εκείνες τις αλλαγές συμπεριφοράς που αφορούν νέες καταναλωτικές συνήθειες, και για τις οποίες όλοι μοιάζουμε πανέτοιμοι. Οι αλλαγές συμπεριφοράς που σχετίζονται με την κατανάλωση προωθούνται τόσο προσεκτικά και συστηματικά ώστε έχουμε πειστεί ότι είναι κανονικές, φυσιολογικές, ακόμα και καλές, πριν καν τις υιοθετήσουμε.

“Και το δεχτήκαμε κανονικά”, που λέει κι ο ποιητής

 

Είχε πλάκα, και είχα κι εγώ (όπως οι περισσότεροι από εμάς) περιέργεια και ενθουσιασμό όταν απέκτησα το πρώτο μου κινητό τηλέφωνο κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’90. Αν μου έλεγαν όμως ότι μερικά χρόνια αργότερα θα επρόκειτο να κουβαλάω παντού και πάντα, στον ύπνο και στον ξύπνιο μου, ένα μηχάνημα που όχι απλά κοστίζει εκατοντάδες ευρώ αλλά και περιέχει μέσα τη ζωή μου όλη (από προσωπικές φωτογραφίες μέχρι τη φορολογική μου δήλωση), και θα το θεωρώ αυτό “φυσιολογικό” – ε, αυτό, δεν το υποψιαζόμουνα, και μάλλον δεν θα το πίστευα το 1997 αν μου το έλεγε ένα πουλάκι από το μέλλον.

Γιατί το να ζούμε με τα σμάρτφοουν θεωρείται φυσιολογικό, ενώ το να έχουμε μαζί μας παγούρι εκκεντρικό; Μα γιατί εκπαιδευτήκαμε να θεωρούμε καλό και σωστό το πρώτο, και κουλό το δεύτερο. Είμαστε (ή μοιάζουμε να είμαστε) έτοιμοι να αγκαλιάσουμε οποιαδήποτε αλλαγή συμπεριφοράς προωθείται μαζικά διότι μελετημένες καμπάνιες μας πείθουν, μας εκπαιδεύουν· διότι είμαστε μιμητικά όντα· διότι προσπαθούμε να ακολουθούμε κάθε τάση, κάθε τι νέο επειδή φοβόμαστε μη χαρακτηριστούμε οπισθοδρομικοί, χαζοί, ανενημέρωτοι, τεχνολογικώς γηραλέοι κλπ.

Ο πολιτισμός της μίας χρήσεως

Σε εκείνο το σεμινάριο έμαθα επίσης ότι στην Αμερική, στη χαραυγή της Εποχής του Πλαστικού, χρειάστηκαν ειδικές καμπάνιες για να πείσουν, να εκπαιδεύσουν τους ανθρώπους να ΜΗΝ επαναχρησιμοποιούν τα αντικείμενα του Θαυμαστού Καινούριου Αναλώσιμου Κόσμου. Αυτή η εποχή δεν είναι τόσο μακρινή, και όμως, συμπεριφερόμαστε σαν να ήταν έτσι ο κόσμος – μίας χρήσεως – από πάντα.

Ήμουν παιδί τις δεκαετίες ’70 – ’80, και εγώ η ίδια θυμάμαι που το μικρό μπουκαλάκι εμφιαλωμένο εισήχθη στη ζωή μας – δεν ήταν εκεί από καταβολής κόσμου. Για να μη μιλήσω για τη γενιά των γονιών μου, που όταν διψούσες πολύ και ήσουν έξω, έμπαινες σε ένα εστιατόριο ή ζαχαροπλαστείο και ζητούσες ευγενικά ένα ποτήρι νερό. Αυτή η υστερία με το πλαστικό νεράκι για ψύλλου πήδημα, δεν είναι τόσο παλιά.

Η συνήθεια της “μίας χρήσεως” δημιουργεί τελικά κουλτούρα της “μίας χρήσεως”, η οποία φυσικό είναι να επεκτείνεται όχι μόνο στα αντικείμενα και τα αγαθά, αλλά σχεδόν στα πάντα. Αν η ιδέα του αναλώσιμου κυριαρχεί σε ένα πεδίο της ζωής και της συμπεριφοράς μας, τότε πώς την κρατάς υπό έλεγχο ώστε να μην εξαπλώνεται και αλλού;

Η Νάντια Φώσκολου (www.nadiafoskolou.nyc) είναι θεατρική σκηνοθέτρια με έδρα τη Νέα Υόρκη.