Καραθεοδωρή: Η άγνωστη σχέση του με τον Άινσταϊν και το «όχι» στους πυραύλους V2 του Βέρνερ φον Μπράουν

Καταγόταν ήδη από παλιά οικογένεια με τα μέλη της να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στα πολιτικά και επιστημονικά τεκταινόμενα της Ευρώπης.

Ο Καραθεοδωρή ήταν σπουδαίος μαθηματικός και προνομιακός συνομιλητής με τον Άλμπερτ Άινσταϊν τον οποίο είχε βοηθήσει. 

Κατά μία εκδοχή, ο Βέρνερ φον Μπράουν, που μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο τον πήραν οι Αμερικανοί για να στήσει τη NASA, είχε ζητήσει τη συνεργασία του Καραθεοδωρή πάνω στη δημιουργία των πυραύλων V.

O Kαραθεοδωρή είχε βαθιές γνώσεις θερμοδυναμικής που ήταν απαραίτητες για τους πυραύλους που εκτοξεύονταν από το Πεενεμούντε προς τη Βρετανία.

Ωστόσο δεν ήθελε – κατά την ίδια εκδοχή – να συνδράμει στην τελειοποίηση ενός φονικού όπλου.

Είχε ελληνική καταγωγή και αγαπούσε τη χώρα του ο Καραθεοδωρή.

Εκανε για αυτή περισσότερα από όσα έκαναν αμέτρητοι άλλοι. Χωρίς αντάλλαγμα.

Οι σχέσεις που είχε στις αρχές του 20ου αιώνα με τον Άινσταϊν, έχουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς στο σημείωμα αυτό – προέρχονται από τις αναμνήσεις της κόρης του , Δέσποινας  Ροδοπούλου Καραθεοδωρή, η οποία απεβίωσε το 2009.

Μιλώντας στα ΝΕΑ η Καραθεοδωρή, θυμόταν τα ανέμελα παιδικά της χρόνια στο οικογενειακό σπίτι στο Μόναχο.

Τότε που ξεκίνησε η γνωριμία του πατέρα της με τον Άινσταϊν. Ήταν η εποχή πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο πατέρας της ήταν ήδη γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο από τις εργασίες του στα ανώτερα μαθηματικά. Εκείνη την περίοδο, το 1918, ο Καραθεοδωρή κέρδιζε μάλιστα την έδρα των Μαθηματικών στο περίφημο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν ύστερα από υπόδειξη ενός από τους διαπρεπέστερους καθηγητές της εποχής, του Φέλιξ Κλέιν.

Με τον Άλμπερτ Άινσταϊν ο Κ. Καραθεοδωρή είχε γνωριστεί λίγο πιο πριν.

«Κατά μία εκδοχή, τους σύστησε ο Μαξ Πλανκ μάλλον στα τέλη του 1913. Ο Πλανκ υπήρξε καθηγητής του Καραθεοδωρή», όπως είχε πει τότε στα «ΝΕΑ» ο αείμνηστος μαθηματικός Ευάγγελος Σπανδάγος, συγγραφέας του βιβλίου «Η ζωή και το έργο του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή» (εκδ. Αίθρα), που βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Ο Καραθεοδωρή και ο Άινσταϊν είχαν ακουστά ο ένας τον άλλο από τις δημοσιεύσεις που έκαναν σε σημαντικά επιστημονικά περιοδικά όπως το Mathematische Annalen και το Annalen der Physik.

Αργότερα άρχισαν να αλληλογραφούν τακτικά. Η Δέσποινα Ροδοπούλου-Καραθεοδωρή ανέφερε  ότι η φιλία τους στη Γερμανία διατηρήθηκε μέχρι και το 1933 όταν ο Αϊνστάιν εγκατέλειψε τη χώρα για να πάει στην Αμερική.

Η ουσιαστική συνεργασία του Άινσταϊν με τον Καραθεοδωρή φαίνεται και από μια επιστολή που απέστειλε ο Άινσταϊν προς τον Έλληνα καθηγητή, κατά πάσα πιθανότητα το 1916, με την οποία αναφερόμενος σε κάποιο μαθηματικό πρόβλημα τού έλεγε «… Αν θέλετε να μπείτε στον κόπο να μου εξηγήσετε ακόμα και τους κανονικούς μετασχηματισμούς, θα βρείτε έναν ευγνώμονα και ευσυνείδητο ακροατή…».

Η επιστολή αυτή – δημοσιευμένη και μεταφρασμένη στο βιβλίο του Σπανδάγου – ήταν  μία από τις ελάχιστες που είχε  στην κατοχή της η Δέσποινα Ροδοπούλου-Καραθεοδωρή.

Στο οικογενειακό σπίτι στο Μόναχο ο Καραθεοδωρή δεν μιλούσε για την επιστημονική σχέση που διατηρούσε με τον Άινσταϊν.

«Μπορεί να μας αγαπούσε παρά πολύ, αλλά όλα αυτά τα πολύπλοκα επιστημονικά θέματα δεν τα κουβέντιαζε μαζί μας. Τα πρωινά, πριν ξεκινήσουμε εμείς για το σχολείο και ο πατέρας μου για το γραφείο, καθόμασταν όλοι γύρω από το τραπέζι για το πρόγευμα. Το ίδιο κάναμε και το μεσημέρι. Τα βράδια εκείνος καθόταν στο γραφείο του σπιτιού και εργαζόταν μέχρι αργά».

Τέσσερα δωμάτια γεμάτα με βιβλία μέχρι το ταβάνι είχε στο σπίτι ο Καραθεοδωρή. Πολλά από αυτά τα αγόραζε από τα παλαιοπωλεία. Όλοι οι καθηγητές πανεπιστημίου επισκέπτονταν τότε τα παλαιοπωλεία. «Θυμάμαι που η μητέρα μου συχνά αντιδρούσε λέγοντας “πάλι βιβλία έφερες;”. Το έλεγε αυτό επειδή το πάτωμα είχε γείρει από το βάρος των βιβλιοθηκών».

Κάθε φορά που ο Καραθεοδωρή επισκεπτόταν τον Άινσταϊν, έλειπε 3-4 ημέρες. 

Έπαιρνε το τρένο και κατευθυνόταν στο Βερολίνο όπου βρισκόταν η κατοικία του μεγάλου φυσικού. «Το περίεργο είναι ότι ο Άλμπερτ ποτέ δεν είχε έρθει στο σπίτι μας. Ούτε όταν μέναμε στο Γκέτινγκεν που ήταν πιο κοντά στο Βερολίνο. Έδινε την εντύπωση ότι ήθελε να είναι απομονωμένος. Γενικά δεν ταξίδευε. Μέχρι που έφυγε για την Αμερική φυσικά. Το ότι συναντιόταν τακτικά με τον πατέρα μου, θεωρώ ότι δείχνει την αλληλοεκτίμηση που είχαν μεταξύ τους».

Στα χρόνια που ακολούθησαν η Δέσποινα Ροδοπούλου-Καραθεοδωρή έμαθε καλύτερα το πόσο σημαντικός επιστήμονας ήταν ο Άινσταϊν. «Ακόμα και μετά τον θάνατο του πατέρα μου, το 1950, φίλοι και γνωστοί με ρωτούσαν: Μα καλά, είχε ο πατέρας σας τέτοια σχέση με τον Άλμπερτ και εσείς δεν καταφέρατε ποτέ να τον δείτε από κοντά;».

Η απάντηση δεν βγήκε ποτέ από τα χείλη της: «Δεν τον γνώρισα προσωπικά, αλλά γνώρισα, έστω και μετά θάνατον, την αξία του δικού μου πατέρα».

Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1873 και ήταν οθωμανός υπήκοος.

Καταγόταν από παλιά και μεγάλη γενιά αξιωματούχων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γιατρών, διπλωματών, επιστημόνων, με καταγωγή από το Βοσνοχώρι (Μπόσνα, «τόπος των Βοσνίων», από τους βόσνιους αιχμαλώτους που μετέφεραν τα λάφυρα από τη βαλκανική χερσόνησο προς το εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας), που το 1932 μετονομάστηκε σε Νέα Βύσσα.

Ησαν όλοι οι Καραθεοδωρή σπουδαίοι, αλλά ο «Κόνσταντιν» ο πιο ξεχωριστός.

Σπούδασε πολιτικός μηχανικός, στα 27 του χρόνια όμως συνειδητοποίησε την τεράστια γοητεία που ασκούσαν πάνω του τα μαθηματικά κι αφιερώθηκε σ’ αυτά.

Η άνοδός του ήταν μετεωρική, το άστρο του έλαμψε παντού, δίδαξε σε κορυφαία γερμανικά κι αμερικανικά πανεπιστήμια και γνώρισε κι εκτιμήθηκε από τους σπουδαιότερους επιστήμονες της εποχής του, συμπεριλαμβανομένου του Αϊνσταϊν, αλλά παράλληλα είχε πάντα έναν χώρο στην καρδιά του για την Ελλάδα.

Η Ελλάδα όμως δεν είχε χώρο γι’ αυτόν: όταν το 1904 αναγορεύτηκε διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, το σημαντικότερο τότε κέντρο μαθηματικών, και ζήτησε αμέσως να έρθει να εργαστεί στην πατρίδα, του απαντήθηκε ότι θα μπορούσε μόνο να διοριστεί δάσκαλος σε κάποιο σχολείο της επαρχίας.

Το 1911 δέχτηκε την πρόσκληση του Ελευθέριου Βενιζέλου, με τον οποίο είχαν επίσης αμοιβαία αλληλεκτίμηση, και συμμετείχε στην επιτροπή επιλογής καθηγητών για το Πανεπιστήμιο Αθηνών· και το 1920 ανέλαβε να οργανώσει, στη Σμύρνη, το Ιωνικό Πανεπιστήμιο: το ονόμασε «Φως εξ Ανατολών».

Για τον σκοπό αυτό δούλεψε ασταμάτητα, ως την Καταστροφή του ’22. Μέχρι την τελευταία στιγμή παρέμεινε στη Σμύρνη προσπαθώντας να περισώσει ό,τι μπορούσε από τη βιβλιοθήκη και τα εργαστηριακά όργανα, και διέφυγε με ένα από τα τελευταία πλοία.

Η προτομή του, δίπλα σε εκείνη του Κ.Π. Καβαφη, υπάρχει στον προαύλιο χώρο της Παναγίας της Κουμαριώτισσας στο Νιχώρι του Βοσπόρου

Παρέδωσε ό,τι έσωσε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών όπου διορίστηκε καθηγητής, την επόμενη χρονιά (1923) διορίστηκε καθηγητής στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο και το 1924, απογοητευμένος, ανέλαβε καθηγητική θέση στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου.

Ο χώρος στην καρδιά του για την Ελλάδα δεν άλλαξε, αλλ’ ούτε κι η Ελλάδα: το 1926 έγινε μέλος στην νεοϊδρυθείσα Ακαδημία Αθηνών και το 1930, πάλι προσκεκλημένος από τον Βενιζέλο, ανέλαβε καθήκοντα κυβερνητικού επιτρόπου με βαθμό πρυτάνεως για την οργάνωση των Πανεπιστημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης, έως ότου (με έγγραφο που έφερε την υπογραφή γραμματέως Γ τάξης) παύθηκε από τη θέση αυτή. Το 1932 επέστρεψε στο Μόναχο και το 1950 πέθανε εκεί.