Ερμηνεύοντας το άλλο φύλο: Γράφουν Αννα Φόνσου, Θ. Παπαγεωργίου, Μπ. Αρβανίτη, Λ. Κονιόρδου και Χ. Χαραλάμπους

Το έναυσμα για το συγκεκριμένο σημερινό αφιέρωμά μας υπήρξε άκρως συναισθηματικής τάξεως και «μεταφράζεται» με ένα κυρίως όνομα, το όνομα του Βασίλη Παπαβασιλείου. Αναδιφώντας ένα ακατάστατο, για χρόνια, αρχείο, είχαμε τη χαρά να «ανακαλύψουμε» ένα κείμενο που μας είχε εμπιστευτεί πριν από πολλά χρόνια, συγκεκριμένα όταν είχε ανεβάσει ο αλησμόνητος φίλος, σπουδαίος αυτός σκηνοθέτης και ηθοποιός, στο «Θέατρο Τέχνης» (στο Υπόγειο) την «Ελένη» του Γιάννη Ρίτσου. Μια ποιητική σύνθεση του δημιουργού της «Ρωμιοσύνης» που περιλαμβάνεται στη συγκεντρωτική έκδοση, με ένα πλήθος αντίστοιχων ποιητικών του συνθέσεων, με τον τίτλο «Τέταρτη διάσταση». Η παράσταση της «Ελένης» του Βασίλη Παπαβασιλείου υπήρξε ένας σταθμός στα θεατρικά χρονικά, αν λάβουμε υπόψη μας ότι υποδύθηκε τον ομώνυμο γυναικείο ρόλο, χωρίς την ελαχιστότερη από πλευράς του μεταμφίεση, εξωτερικά εννοούμε βέβαια, παρά μόνο λίγο κοκκινάδι στα χείλη. (Για να είμαστε δίκαιοι απέναντι στους ανθρώπους και στην Ιστορία, οφείλουμε να σημειώσουμε πως τον ίδιο ρόλο τον πρωτόπαιξε τη δεκαετία του ’70, με τεράστια επιτυχία, η σπουδαία ηθοποιός Τιτίκα Νικηφοράκη. Θα ήταν ένα σπάνιο ωστόσο ντοκουμέντο αν είχε διασωθεί η συζήτηση του Παπαβασιλείου με τη Νικηφοράκη, όπως έγινε για μία τουλάχιστον ώρα στα καμαρίνια του Υπογείου, μετά την παράσταση της «Ελένης» με τη Νικηφοράκη να εγκωμιάζει, ανάμεσα σε παρατηρήσεις δραματουργικής κυρίως υφής των δυο τους, την απόδοση του Παπαβασιλείου.) Η «μεταμόρφωση» του Παπαβασιλείου σε Ελένη υπήρξε σε τέτοιο βαθμό εσωτερικής κοπής, ώστε σε δευτερόλεπτα, ενώ είχε ξεκινήσει η παράσταση, είχες ξεχάσει αν το κείμενο είχε γραφεί για να ειπωθεί από γυναίκα ή άνδρα. Η επάνοδος στη «ζωή» του κειμένου του Βασίλη Παπαβασιλείου υπήρξε μια πρώτης τάξεως αφορμή ώστε να διεξέλθουμε χάρη σε μαρτυρίες ηθοποιών, ανδρών που έχουν υποδυθεί γυναικείους ρόλους και γυναικών που έχουν υποδυθεί ανδρικούς ρόλους, μια διακεκαυμένη περιοχή της υποκριτικής τέχνης. Οπως αυτή της ταύτισης των δύο φύλων που μπορεί να προκύψει χάρη στην ανίχνευση και την εμβάθυνση στον πυρήνα του ανθρωπίνου όντος που κάνει τις βαθύτατες ηθικοπνευματικές τους ανάγκες, παρά τις αδιαμφισβήτητες, θεμελιώδεις και συστατικές τους διαφορές να αναδεικνύουν μια άφυλη οντότητα, κάθε άλλο παρά αξιοποιήσιμη με τους δευτερογενείς πάντα όρους της κοινωνικά εγγυημένης ύπαρξης.

Αννα Φόνσου

Καρκαλέτσος στους «Απάχηδες των Αθηνών»

Οταν βγήκα επαγγελματικά στο θέατρο ήμουν τόσο άπληστη να παίξω όλους τους ρόλους και πάνω απ’ όλα τους ανδρικούς. Οταν ο δάσκαλός μου ο Δημήτρης Ροντήρης με ρώτησε «ποιον ρόλο από τον Σαίξπηρ θα ήθελες να ερμηνεύσεις», απάντησα «τον Αμλετ»!

Και πιστεύω ότι όταν παίζεις έναν ανδρικό ρόλο, είτε είναι ο Αμλετ είτε ο ήρωας μιας καθημερινής κωμωδίας, πρέπει να αγωνιστείς για να μην προσποιήσαι τον άντρα αλλά έναν άλλο άνθρωπο.

Η πρώτη φορά που έπαιξα αντρικό ρόλο ήταν σε μπουλούκι, έκανα έναν μεθυσμένο. Ημουν υπερβολική, λίγο Ορέστης Μακρής, λίγο ένας θείος μου αλκοολικός. Μετά σοβαρεύτηκα ως ηθοποιός κι είπα ότι δεν είναι αστείο το να μιμείσαι κάποιον. Στο «Προσκήνιο» με τον Αλέξη Σολομό σχεδιάζαμε να κάνουμε τον «Ζωολογικό κήπο» του Αλμπι. Κάναμε πολλές πρόβες κι εκεί κατάλαβα πια ότι ο ρόλος δεν είναι ανδρικός και γυναικείος, είναι ο άνθρωπος, ποιον άνθρωπο ερμηνεύεις και πρέπει να μπεις στην ψυχολογία του.

Η μανία μου όμως αυτή δεν με εγκατέλειψε ποτέ βέβαια ώσπου έφτασα να παίζω στους «Απάχηδες των Αθηνών» στη Λυρική Σκηνή, τον απάχη Καρκαλέτσο με μεγάλη κατά γενική ομολογία επιτυχία. Αργότερα ερμήνευσα τον Οσκαρ, αυτό το μικρό 12χρονο αγοράκι που με τη φαντασία του φτάνει ως 100 ετών. Τώρα που μεγάλωσα και ωρίμασα, περιμένω να μου προτείνουν να παίξω έναν ανδρικό ρόλο που χρόνια φλερτάρω. Τον ήρωα του Ιάκωβου Καμπανέλλη στον «Επικήδειο». Χα!

Το θέατρο το ευγνωμονώ πάντοτε και δεν νομίζω ότι θα μπορούσα να κάνω άλλο επάγγελμα στη ζωή μου. Μου δίνει την ευκαιρία, έστω κι αν δεν πραγματοποιείται πάντα, να μπαίνω πολύ βαθιά σε ρόλους είτε είναι ανδρικοί είτε γυναικείοι.

Κάθε φορά που κάνω έναν ανδρικό ρόλο, παρατηρώ στην καθημερινή μου ζωή πώς μιλάει ένας άντρας. Τον χαζεύω, την κίνησή του, την ομιλία του, τα χέρια του, το βάδισμά του, τις σιωπές του κι αυτό με κάνει νομίζω πιο πλούσια υποκριτικά.

Βέβαια είναι πολύ δύσκολο να τα πετύχω όλα αυτά γιατί από μικρό παιδί η κίνησή μου, το βάδισμά μου, η ομιλία μου, η φλυαρία μου είναι άκρως γυναικεία!

Πάντοτε όταν έλεγαν αυτή η γυναίκα είναι αντράκι, δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούν. Οταν όμως μελέτησα προκειμένου να παίξω έναν ανδρικό ρόλο, κατάλαβα. Δεν εννοούν ότι είναι μάγκας, τολμηρός ή καβγατζής ή βαρύς, απλώς είναι πιο εσωστρεφής, πιο ευγενικός, πιο ευθύς στη συμπεριφορά του, γενικώς είναι ένας άντρας των ονείρων μου!

Τελειώνοντας θα ήθελα να προσθέσω ότι πάντοτε με ενδιαφέρει να βλέπω γυναίκες ηθοποιούς να ερμηνεύουν ανδρικούς ρόλους και να τις θαυμάζω.

Θανάσης Παπαγεωργίου

Η μοναδική φορά, στο «Τελεία gr»

Δεν μου έχει γεννηθεί ποτέ η ανάγκη να ερμηνεύσω μια ηρωίδα – κάτι τέτοιο δεν μου έλεγε ποτέ τίποτα – και δεν ζήλεψα ποτέ μου κάποιον γυναικείο ρόλο. Μόνο μία φορά έχω υποδυθεί γυναίκα στο θέατρο και επειδή επρόκειτο για μια σάτιρα, σαν πρώτη εκτίμηση θεωρώ ότι περισσότερο ήταν ένα παιχνίδι της σάτιρας παρά μια ανάγκη μου να ερμηνεύσω γυναίκα. Ηταν στο έργο «Τελεία gr» που γράφτηκε από τον Παναγιώτη Μέντη, την ομάδα exanimo και εμένα και ο ρόλος ήταν μια δική μου συγγραφική δημιουργία (το μόνο πράγμα που με βάζει σε σκέψεις), αφού ο ίδιος το αποφάσισα για μένα, άρα κάτι με οδήγησε προς τα κει, δεδομένου ότι ο θίασος διέθετε γυναίκες για να καλύψουν τη διανομή. Αρα πιθανόν να χρειάζεται και δεύτερη εκτίμηση… Να ήθελα να κάνω ένα πείραμα; Να ήταν ο καλλιτεχνικός ναρκισσισμός; Να με έσπρωξε προς τα κει το κομμάτι του άλλου φύλου που κρύβουμε όλοι μας, λιγότερο ή περισσότερο, που ήθελε να εκφραστεί και αυτό; Να ήταν κάτι άλλο άγνωστο; Μάλλον λίγο απ’ όλα αυτά και άλλα πολλά, που κρύβονται και κρύβουμε και που δεν μπορούμε να τα αναλύσουμε, επειδή για όλα είμαστε ικανοί, αλλά λίγα ξέρουμε για μας. Δεν θα πω ότι δεν ένιωσα κάποια περίεργα συναισθήματα στη σχέση μου με το κοινό, βασικά, και δεν θα αρνηθώ ότι πέρα από την ταλαιπωρία μου να περπατάω με δωδεκάποντη γόβα, με γοήτευε η ιδέα ότι το κοινό, μέχρι να μιλήσω και να αποκαλυφθεί το φύλο μου, αναρωτιόταν ποια είναι αυτή, αλλά αυτό ανήκει στη σφαίρα της ανθρώπινης ματαιοδοξίας. Σημασία έχει ότι με απασχόλησε η ψυχολογία μιας γυναίκας, έστω καρικατούρας, και υπήρξαν στιγμές που αναρωτήθηκα αν αντιδρώ με την ανδρική μου ιδιότητα και απλώς «καμώνομαι» τη γυναίκα ή αν κι εκείνη θα ήθελε να αντιδράσει έτσι, αλλά οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγάλωσε την είχαν αναγκάσει να αρνηθεί πολλά από αυτά που θα ήθελε να κάνει αλλά δεν της «επιτρέπεται» κ.λπ. κ.λπ. κ.λπ.

Ολα αυτά με απασχόλησαν πολύ περισσότερο και πολύ σοβαρότερα όταν κάποτε σκέφτηκα να ανεβάσω το «Με δύναμη από την Κηφισιά» των Κεχαΐδη – Χαβιαρά με τέσσερις άντρες. Το είχα ανεβάσει εκείνη την εποχή με γυναίκες στη Στοά και μου μπήκε η ιδέα να τολμήσουμε μια απόπειρα και με άντρες. Είχα σκεφτεί και τον θίασο και ίσως θα ήταν και μια πολύ μεγάλη εμπορική επιτυχία. Καλλιτεχνική όμως; Πήγα και το συζήτησα με την Ελένη Χαβιαρά και η πρώτη της ερώτηση ήταν τι είναι αυτό που επεδίωκα, να παραστήσουμε τις γυναίκες, δηλαδή να τις μιμηθούμε, να καμωθούμε, όπως θα ήταν η σωστή θεατρική έκφραση ή να αναμετρηθούμε με τον εαυτό μας ψάχνοντας να βρούμε πόσα και ποια γυναικεία στοιχεία κρύβουμε μέσα μας; Της απάντησα ότι σε καμία περίπτωση δεν θα με ενδιέφερε να μιμηθούμε τις γυναίκες επειδή κάτι τέτοιο θα έμοιαζε με επιθεωρησιακό εύρημα, όσο το αν εμείς, ως άντρες, θα μπορούσαμε να μπούμε σε γυναικεία ψυχολογία και να πειραματιστούμε με τον εαυτό μας πάνω σε καλούπια άγνωστα (;) για μας. Να ψάξουμε δηλαδή το πώς και το γιατί θα μπορούσε να κάνει μια γυναίκα να αντιδράσει έτσι κι όχι πώς θα αντιδρούσε ένας άντρας. Ηταν μια ενδιαφέρουσα συζήτηση που με έκανε να προβληματιστώ τι ήταν αυτό που ζητούσα από την ίδια μου την αδιαμόρφωτη ιδέα. Τελικά το εγχείρημα δεν προχώρησε, η συζήτηση με την Ελένη με οδήγησε στην απόφαση πως τέτοια τολμήματα χρειάζονται μεγάλο βάσανο και όχι μόνο από τον σκηνοθέτη αλλά και από όλους τους υποκριτές, αλλά η σκέψη από μόνη της, η συζήτηση πάνω στον προβληματισμό της γυναίκας – συγγραφέως (ίσως αν ζούσε ο Δημήτρης να κάναμε μια άλλη, εντελώς διαφορετική συζήτηση) με έβαλε μπροστά σε ερωτήματα, αναπάντητα μέχρι τώρα. Αναφέρω το γεγονός επειδή μπορώ να πω ότι έφτασα στην πηγή και δεν ήπια μεν, αλλά το ταξίδι μέχρι αυτή ήταν ενδιαφέρον και αποκαλυπτικό. Μου έμεινε η αίσθηση ότι η ενασχόληση με έναν γυναικείο ρόλο είναι μια άβυσσος. Και αν δεν πλησιαστεί σαν τέτοια τότε καλό θα είναι να μην ασχοληθούμε. Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας και έντιμοι με τη δουλειά μας.

Μπέττυ Αρβανίτη

«Ληρ» χωρίς φύλο στο τέλος της ζωής

Στη διάρκεια της ζωής µου µέσα στο θέατρο υπήρχαν κάποιες µοναδικές εµπειρίες, βέβαια κάθε ρόλος είναι µια µοναδική εµπειρία, αλλά υπάρχουν και κάποιες ιδιαίτερες όπως το να ερµηνεύσεις έναν ανδρικό ρόλο. Να ψάξεις µέσα όχι σε άλλη ύπαρξη αλλά σε κάτι πιο δύσκολο. Σε άλλο φύλο. Το άλλο φύλο είναι µία βιωµατική εµπειρία ζωής που όση φαντασία και αν διαθέτεις µόνο θεωρητικά µπορείς να την προσεγγίσεις, πράγµα που δεν φτάνει για να την ερµηνεύσεις. Στην περίπτωση όµως του «Ληρ» το γεγονός του γήρατος και του τέλους της ζωής είναι ένα σηµαντικό όχηµα για να προσεγγίσεις τον ρόλο. Το γήρας δεν καθορίζεται από το φύλο. Το γήρας καθορίζει το πρόσωπο. Το γεγονός ότι πλησιάζεις στο τέλος είναι τόσο πιο σηµαντικό ώστε εκεί η ύπαρξη είναι χωρίς φύλο. Η µοίρα του ανθρώπου που φτάνει στο τέλος εξοµοιώνει και φύλα και διαφορές. Ετσι µπορεί ένας ηθοποιός να πλησιάσει τις ψυχικές και πνευµατικές διακυµάνσεις του ρόλου πέρα και έξω από φύλα. Αυτό είναι µία µοναδική εµπειρία στον βαθµό που η κάθε ηθοποιός µπορέσει να την πλησιάσει. Η δική µου εµπειρία γι’ αυτό τον ρόλο ήταν µοναδική. Θεωρώ ότι ίσως ήταν ό,τι πιο σηµαντικό έχω κάνει και ό,τι πιο δύσκολο. Δεν ξέρω πώς θα µπορούσε µία ηθοποιός να ερµηνεύσει έναν ανδρικό ρόλο σε πλήρη άνθηση χωρίς να γίνει σχήµα εξωτερικό. Νοµίζω ότι είναι πάρα πολύ δύσκολο εγχείρηµα. Αν ο ρόλος είναι µεν άλλου φύλου αλλά έχει τη δυνατότητα να έχει στοιχεία πέρα από το φύλο, όπως το γήρας, όπως ενός µάντη όπως ο Τειρεσίας που έχει βέβαια και τη θηλυκή του πλευρά ή του Αµλετ που θέτει ερωτήµατα τόσο βαθιά υπαρξιακά που πάλι ξεπερνούν το φύλο. Χρειάζεται εν ολίγοις µια καταστατικά πανανθρώπινη συνθήκη για να ξεπεραστεί αυτό το βιωµατικό γεγονός που λέγεται φύλο. Οµως γι’ αυτούς τους λόγους είναι και τόσο ελκυστικό για µια ηθοποιό να τολµήσει κάτι τέτοιο, ξεκινώντας πάντα από το υλικό που διαθέτει ο ρόλος. Εχοντας αυτό το κίνητρο, δηλαδή την ουσία που θέλει να επικοινωνήσει στο κοινό.

Λυδία Κονιόρδου

Ο Τειρεσίας, ο Χαμ, ο Μέγας Ιεροεξεταστής, ο Πελασγός

Ο πρώτος μου ανδρικός ρόλος ήταν ο ήρωας της Επανάστασης Γιάννης Γούναρης. Ημασταν μαθήτριες της ΣΤ’ Δημοτικού σε σχολείο θηλέων. Τα πιο ψηλά και αθλητικά κορίτσια παίζαμε τους άνδρες. Δεν θα ξεχάσω τα γέλια που μας έπιασαν με τη συμμαθήτρια μου την Εφη που της είχαν δώσει να κάνει τον ρόλο του πασά, με ζωγραφιστό μουστάκι και φέσι. Επρεπε να την κοιτάω αγέρωχα και τότε εκείνη ύψωνε τη γιαταγάνα να με σφάξει. Και τότε γινόταν ταμπλό βιβάν! Η εντολή που είχαμε ήταν όλες να παγώσουμε ακίνητες μέχρι να κλείσει βασανιστικά αργά η αυλαία. Εννοείται ότι ο πασάς κι ο Γούναρης ήταν στο κέντρο. Μου φαινόταν όλο τόσο γελοίο και ψεύτικο που δεν μπορούσα να συγκρατήσω τα γέλια μου. Το κοινό θα έβλεπε τον Γούναρη να διασκεδάζει το σφάξιμό του με την καρδιά του!

Από μικρή στη ζωή μου περιστοιχιζόμουν κυρίως από γυναίκες και μάλιστα πολλές ήταν και πολύ ισχυρές προσωπικότητες. Ηταν και γυναίκες και άντρες μαζί. Η ανάγκη το απαιτούσε. Δεν είμαι σίγουρη ότι αυτό τους άρεσε πολύ, αλλά κάποιος έπρεπε να βγάλει τη δουλειά. Εμαθα λοιπόν από μικρή ότι υπάρχουν γυναίκες που έχουν δύναμη και αποφασιστικότητα αλλά κυρίως ανδρικά γνωρίσματα, όπως ότι υπάρχουν άντρες που φοβούνται, δεν αναλαμβάνουν τις ευθύνες που τους αναλογούν, φλυαρούν ασταμάτητα, χρησιμοποιούν πλάγιους τρόπους για να επικρατήσουν, γνωρίσματα που στερεότυπα αποδίδονταν στις γυναίκες. Εγινε από τότε σχεδόν παιχνίδι για μένα. Να βρίσκω δηλαδή τα χαρακτηριστικά του αντίθετου φύλου σε όσους ήταν γύρω μου, ή και στους άγνωστους που συναντούσα στο τρένο.

Αυτό το παιχνίδι το συνέχισα και στους γυναικείους ρόλους μου στη δραματική σχολή και αργότερα ως ηθοποιός. Εβλεπα ανδρικές όψεις στην Ηλέκτρα, την Κλυταιμνήστρα. Εβλεπα ότι όλα τα πρόσωπα, κυρίως στο αρχαίο δράμα, ήταν όψεις του Ανθρώπου. «Εγώ η Ανθρωπος» που λέει και η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη.

Ετσι δεν δίστασα όταν ο Σωτήρης Χατζάκης μου πρότεινε να παίξω τον Τειρεσία στον «Οιδίποδα Τύραννο» στη Πειραματική του Εθνικού. Μου άρεσε πολύ αυτή η εμπειρία. Ισως πιο πολύ από την Ιοκάστη που έπαιζα στην ίδια παράσταση. Απελευθέρωνε κάποιες άλλες δυναμικές μέσα μου. Ηταν στιγμές που βίωνα έναν πρωτόγνωρο εκστατικό οίστρο.

Οταν σκηνοθέτησα το «Τέλος του Παιχνιδιού» στο ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας, σε δική μου μετάφραση (έχει σημασία αυτό) ζήλεψα και θαύμασα τον ηθοποιό που έπαιζε τον Χαμ, ήταν ο Φαίδωνας Καστρής. Είπα μέσα μου ότι δεν θα ησυχάσω αν δεν παίξω αυτόν τον ρόλο. Οταν λοιπόν μου πρότεινε ο Κωσταντίνος Χατζής να τον παίξω στη σκηνοθεσία του με γυναικεία διανομή σε όλους τους ρόλους («Το Παιχνίδι του Τέλους»), πέταξα τη σκούφια μου. Ημουν ανάμεσα σε υπέροχες συναδέλφους, την Ελενα Τοπαλίδου, Κλοβ, την Τζίνα Θλιβέρη ως Νάγκελ και τη Γεωργία Τσαγκαράκη ως Νελ.

Ηταν μια παραγωγή μηδέν προϋπολογισμού, στο θέατρο της οδού Φρυνίχου, όλοι τα κάναμε όλα, αλλά τη συγκαταλέγω ανάμεσα στις καλύτερες παραστάσεις στις οποίες έχω συμμετάσχει. Ηταν πάλι με τη δική μου μετάφραση. Το κοινό έπιανε το χιούμορ του Μπέκετ, κάτι που παλιότερα δεν συνέβαινε. Ο Μπέκετ παιζόταν συνήθως πολύ καταθλιπτικά. Το γεγονός ότι έπαιζα ανδρικό ρόλο, έχοντας στο πίσω μέρος του κεφαλιού μου τον Μπάστερ Κίτον, ιδανικό ερμηνευτή για τον Μπέκετ, με απελευθέρωνε και άφηνα τη γελοιότητα να συμβαδίζει με το αβυσσαλέο, το φοβισμένο ανθρωπάκι με τον σαδιστικό τύραννο των αδυνάτων.

Μετά τον Χαμ ο Χατζής μού πρότεινε να παίξω όλο τον «Μέγα Ιεροεξεταστή» του Ντοστογέφσκι στη σκηνοθεσία του των «Δαιμονισμένων» στο υπόγειο του Κακογιάννης. Ηταν μια σπάνια εμπειρία, ξεπερνούσε οποιοδήποτε εμπόδιο. Ηταν κάτι τρομακτικά απόλυτο. Δεν είχε καμία σημασία το φύλο ή οτιδήποτε άλλο. Κι εδώ η μετάφραση ήταν νέα. Συνεργαστήκαμε τρεις για αυτήν. Ο Χατζής, η ρωσόφωνη μεταφράστρια Βιολέτα Ιωαννίδου κι εγώ. Τονίζω το θέμα της μετάφρασης. Είναι δύσκολο να το εξηγήσω περισσότερο. Ομως αισθάνομαι ότι υπάρχουν λεπτές αποχρώσεις στη γλώσσα που σου επιτρέπουν, ή σε βοηθάνε να κάνεις την υπέρβαση του φύλου.

Η τελευταία εμπειρία μου σε ανδρικό ρόλο ήταν όταν μου πρότεινε η Μαριάννα Καλμπάρη να παίξω τον Πελασγό στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου στην Επίδαυρο. Είχε μια πολύ ενδιαφέρουσα προσέγγιση για τον ρόλο και το ακολούθησα χωρίς δισταγμό.

Σε όλες τις εμπειρίες μου σε ανδρικούς ρόλους δεν ένιωσα μεγαλύτερη δυσκολία απ’ ό,τι σε κάποιον γυναικείο. Τουναντίον βίωνα απροσδόκητες εμπειρίες που με έκαναν πιο πλούσια. Η μεταμόρφωση σε άλλο φύλο σε οδηγεί να εμβαθύνεις στον πυρήνα της ανθρώπινης φύσης που είναι κοινός σε όλους τους ανθρώπους.

Χάρης Χαραλάμπους

Απελευθερωτική «Αγνή» στο «Μάθε με να φεύγω»

Ενας άνδρας ηθοποιός καλείται να υποδυθεί έναν γυναικείο ρόλο. Στο θέατρο και γενικότερα στην τέχνη της υποκριτικής αυτό αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες προκλήσεις που μπορεί να συναντήσει κάποιος άντρας ηθοποιός. Δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο. Στην αρχαία Ελλάδα π.χ. ή στην ελισαβετιανή εποχή όπου οι γυναίκες απαγορευόταν να ανέβουν στη σκηνή, αυτό συνέβαινε από κοινωνική αναγκαιότητα. Σήμερα, η επιλογή αυτή οφείλει, κατά τη γνώμη μου, να είναι μια συνειδητή και στοχευμένη καλλιτεχνική απόφαση. Να σημαίνει κάτι.

Για τον άντρα ηθοποιό ένας γυναικείος ρόλος, έτσι όπως εγώ το βίωσα τουλάχιστον, είναι κάτι το απελευθερωτικό, μια άσκηση ελευθερίας. Η υπέρβαση των στερεοτύπων, το ταξίδι στη «θηλυκή» πλευρά της ανθρώπινης εμπειρίας, η κατανόηση των κοινωνικών πιέσεων που υφίσταται μια γυναίκα μέσα από την μελέτη για την προσέγγιση του ρόλου, προσφέρει στον άντρα ηθοποιό μια εντελώς καινούργια οπτική στην υποκριτική αλλά, και πολύ πιο σημαντικό, και στη ζωή.

Ηταν τέλη Φεβρουαρίου του 2024 όταν ο σκηνοθέτης και ιδρυτής της ομάδας bijoux de kant Γιάννης Σκουρλέτης μού έδωσε να διαβάσω το θεατρικό έργο του Ακη Δήμου «Μάθε με να φεύγω» και μου ανέθεσε τον ρόλο της Αγνής. Αρχικά μαγεύτηκα με τα υπέροχα ελληνικά του Ακη Δήμου και με τη μαεστρία με την οποία ξεδιπλώνει την πλοκή και δομεί τους χαρακτήρες αυτού του εξαιρετικού έργου. Επειτα επικεντρώθηκα στην Αγνή. Αυτό το πλάσμα – τραύμα όπως μου αρέσει να την αποκαλώ. Μια λαμπερά ετοιμόρροπη femme fatale. Ενιωσα κατευθείαν ότι μου δίνεται μια πρώτης τάξεως ευκαιρία ως ηθοποιός να ερευνήσω ένα πεδίο και να μετατοπιστώ προς μια κατεύθυνση που απαιτεί υποκριτικά ανοιχτοσύνη και τόλμη. Η κυριότερή μου ανησυχία ήταν να μη φανεί σε καμία περίπτωση ότι κοροϊδεύω το οτιδήποτε. Να μην πέσω στην παγίδα της καρικατούρας, της στερεοτυπικής, συχνά κοροϊδευτικής απεικόνισης, ενός τέτοιου πλάσματος. Σε αυτό με βοήθησε πολύ και η σκηνοθετική προσέγγιση του ρόλου. Κατά τη διάρκεια των προβών δεν δέχθηκα ποτέ την οδηγία να παίξω ή να «καμωθώ» μια γυναίκα. Καλέστηκα να βρω την αλήθεια ενός τραυματισμένου ανθρώπου. Αυτό με ξεκλείδωσε και με απελευθέρωσε. Το τραύμα δεν έχει φύλο. Οπως ούτε και η μοναξιά και η ματαίωση. Κλήθηκα να προσεγγίσω, από τον σκηνοθέτη της παράστασής μας Γιάννη Σκουρλέτη, ένα τραυματισμένο πλάσμα. Ποτέ δεν σκέφτηκα ότι αυτό το πλάσμα είναι μια γυναίκα ή ένας άντρας ή οποιασδήποτε άλλης ταυτότητας. Η πρόκληση ήταν στο να προσεγγίσω όσο πιο βαθιά, ειλικρινά και συναισθητικά γίνεται το τραύμα και τη διαχείρισή του έτσι όπως μας το παρέδωσε μέσα από το έργο του ο συγγραφέας. Ο αδιάκοπος αγώνας της Αγνής να γλιτώσει από τη συντριβή και να σταθεί με γενναιότητα σύμμαχος στο συναίσθημά της, έπρεπε να είναι όσο πιο αληθινός και συνάμα ποιητικός, όσο και η στάση της απέναντι στη ζωή, γίνεται. Κάπως έτσι, δειλά δειλά, ξεκίνησα να την προσεγγίζω και το ταξίδι αυτό ήταν κάτι παραπάνω από απολαυστικό και συνάμα οδυνηρό όσο βάθαινε. Η αλήθεια για να εκτεθεί χρειάζεται κανείς να πλησιάσει περιοχές του εαυτού του άβολες, να «σκουπίσει και κάτω απ’ το χαλί», να δυσκολευτεί. Είναι όμως τόσο λυτρωτικό και θεραπευτικό όταν συμβαίνει που αξίζει κάθε κόμπιασμα.

Δεν με προβλημάτισε καθόλου το γεγονός ότι εγώ, ένας άνδρας, θα υποδυθώ έναν γυναικείο ρόλο. Μου φάνηκε τόσο γοητευτικό! Ολο αυτό το παιχνίδι της μεταμόρφωσης, του ψυχισμού κυρίως, της υιοθέτησης μιας άλλης συμπεριφοράς που απαιτεί μετακίνηση εκ μέρους μου, με συναρπάζει! Πόσω μάλλον όταν έχει ως βάση ένα τόσο στέρεο κείμενο, έναν χαρακτήρα αριστοτεχνικά δομημένο και την προστασία μιας γενναιόδωρης σκηνοθετικής ματιάς. Δεν έθεσα, άλλωστε, ποτέ και τον ρόλο αυτό στα στενά πλαίσια μιας οποιασδήποτε ταυτότητας φύλου. Στο φάσμα της θηλυκότητας το τραύμα είναι πολύ πιο βαθύ και έντονο και η θηλυκή – θηλυπρεπής συμπεριφορά λειτούργησε σαν ένας τεράστιος προβολέας που το φώτισε και το ανέδειξε, εύχομαι και ελπίζω, όσο πιο ειλικρινά και με την απαιτούμενη θεατρικότητα που ταιριάζει και αποζητά ένας χαρακτήρας όπως η Αγνή.

Βασίλης Παπαβασιλείου (1949 – 2025)

Για την «Ελένη» του Ρίτσου

Φαντάζεται κανείς ότι παλιά, πριν ανακαλυφθεί το φυσικό πρόσωπο, ως κύριο εκφραστικό εργαλείο του θεατρίνου, ηθοποιοί πήγαιναν να γίνουν κάποιοι που είχαν λόγους να θέλουν να κρυφτούν. Η σκηνή, δηλαδή, δεν έπαιζε ρόλο πασαρέλας, γι’ αυτούς που την πατούσαν, αλλά μάλλον κρυψώνας. Ο αρχαίος υποκριτής που έπαιζε την Κλυταιμνήστρα ή ο άνηβος νεαρός που υποδυόταν την Ιουλιέτα μετείχαν στην ουσία σε μία πράξη θυσίας, προέβαιναν, θα έλεγες, με τα σημερινά κριτήρια, σε μια αυτοθυσία.

Δέχονταν να χάσουν το πρόσωπό τους. Απέβαλλαν, δηλαδή, ό,τι πολυτιμότερο διαθέτει ο άνθρωπος για τα δικά μας μέτρα. Αλήθεια, αν εξαιρέσεις την περίοδο των Απόκρεω, ποιο μέλος των σύγχρονων πολιτισμένων κοινωνιών θα δεχόταν να αποποιηθεί, υπό κανονικές συνθήκες, το πρόσωπό του; Κι αν το έκανε, δεν θα χαρακτηριζόταν, αν όχι ευθέως τρομοκράτης ή κακοποιός, πάντως κατ’ αρχήν ύποπτος; Πότε θα μελετηθεί ενδελεχώς η διαχρονική σύνδεση των εννοιών «μεταμφίεση» και «παραβατικότητα»;

Στην εναρκτήρια σκηνική οδηγία της «Ελένης» ο Ρίτσος μιλά για ένα πρόσωπο «εκατό, διακόσω χρονώ». Το πρόσωπο αυτό προσδιορίζεται συγκεκριμένα, προκαταβολικώς και επαναληπτικώς, ως «γριά – γριά εκατό, διακόσω χρονώ». Εχουμε, δηλαδή, εδώ έναν συνδυασμό επίτασης του σημαίνοντας («γριά, γριά») με μια συνειδητή ασάφεια ως προς το πραγματολογικό περιεχόμενο του σημαινομένου («εκατό, διακόσω χρονώ»). Ο ακαριαίος διασκελισμός ενός αιώνα ως προς την ταύτιση της ενδεχόμενης ηλικίας του προσώπου δεν αποτελεί, βεβαίως, πρακτικής χρήσεως ή πραγματολογικής τάξεως πληροφορία, αλλά έρχεται να προστεθεί σαν σήμα στην αλυσίδα που σχηματίζουν οι κρίκοι «γριά – γριά», αλυσίδα που ασφαλώς κλείνει μόνο από συντακτική άποψη με την ακολουθία «εκατό, διακόσω χρονώ». Κοντολογίς, η συμμετρική, ανά ζεύγη σήμανση της ηλικίας του προσώπου, καθώς οδεύει από το γενικό («γριά, γριά»), στο ειδικό («εκατό, διακόσω χρονώ»), δεν κλείνει, αλλά ανοίγει, στο επίπεδο πια όχι της συντακτικής, αλλά της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας (για να θυμηθούμε τον Ρόμαν Γιάκομπσον), το θέμα του ηλικιακού προσδιορισμού του προσώπου. Η πληροφορία που εισπράττουμε από την οδηγία του Ρίτσου είναι ότι το πρόσωπο κείται πέραν πάσης ηλικίας.

Το βέλος του χρόνου, καθώς τείνει στο άπειρο, συμπαρασύρει τα χαρακτηριστικά του φύλου. «Μόνο τα μάτια της – ακόμη πιο μεγάλα, αυταρχικά, διεισδυτικά, άδεια». Η αναγωγή του ανθρώπινου παρουσιαστικού μόνο σε ένα μέλος του σώματος, στα μάτια εν προκειμένω, στο στόμα στον Μπέκετ, λειτουργεί σαν πολλαπλό σήμα. Δηλώνει την έσχατη βαθμίδα αντίστασης στον εκμηδενισμό, τη μετωνυμική ανάληψη του όλου από το μέρος. Το μέρος, στην περίπτωση του Ρίτσου, δεν είναι τόπος κυριολεκτικής, αλλά μεταφορικής ομιλίας («όσα λεν τα μάτια, δεν τα λέει κανένα στόμα»), το ερώτημα, όμως, για λόγους και πρακτικούς, θα μπορούσε να τεθεί έτσι: τι στόμα αντιστοιχεί σε μίαν ύπαρξη που έχει απορροφηθεί εκατό τοις εκατό στο όργανο που λέγεται μάτια; Ενα πλάσμα όλο μάτια είναι ένα πλάσμα που έχει νικήσει ή νικηθεί από το πρόσωπό του. Αποχαιρετά την κατάσταση του προσώπου για να προσεγγίσει κατά το ήμισυ το καθεστώς του προσωπείου, το οποίο, ως γνωστόν, συγκοινωνεί με το φέρον πρόσωπο μέσω της διάτρησης που αντιστοιχεί στην κοιλότητα των ματιών και στη σχισμή του στόματος.

Η εναρκτήρια φράση της «Ελένης»: «Ναι, ναι – εγώ είμαι». Ποιος είμαι εγώ; Η Ελένη που ήξερες, εσύ, ο επισκέπτης μου; Η Ελένη που νομίζατε πως ξέρατε, εσείς, οι θεατές μου; Εγώ είμαι, τελεία. Ποιος; Μήπως απλώς, αυτός που ισχυρίζεται πως είναι; Τι, όμως; Η απουσία κατηγορουμένου ή οποιουδήποτε άλλου προσδιορισμού εγκαινιάζει μιαν εκκρεμότητα, που είναι, έτσι κι αλλιώς ο ορισμός του παραστασιακού χρόνου. «Ναι, ναι – εγώ είμαι». Η φράση, περισσότερο από δήλωση ταυτότητας, απηχεί έναν ισχυρισμό. Ναι, ναι, εγώ (ισχυρίζομαι) πως είμαι. Εχει κανείς την αίσθηση ότι αυτός ο ισχυρισμός είναι έτσι κι αλλιώς ο καταστατικός ορισμός της υποκριτικής. Ναι, εγώ ισχυρίζομαι πως είμαι ο Αμλετ, η Κλυταιμνήστρα, ο Μήτσος. Εκεί θεμελιώνεται η νομιμοποίηση της ηθοποιικής πράξης. Ο ηθοποιός εξ ορισμού δεν είναι, ισχυρίζεται πως είναι το οτιδήποτε, ο οποιοσδήποτε. Πώς το λέει ο άλλος μεγάλος μας ποιητής; «Εγώ είμαι ο τόπος σου / ίσως να μην είμαι κανείς / αλλά μπορώ να γίνω αυτό που θέλεις».