Ντένης Ζαχαρόπουλος: Ένας γνήσιος homo universalis

Με τον θάνατο του Ντένη Ζαχαρόπουλου δεν κλείνει μόνο ένα κεφάλαιο στην ιστορία της τέχνης και της θεωρίας της. Αυτό που πενθούμε σήμερα είναι ένας ολόκληρος τρόπος ζωής, πράξης και σκέψης· ένα είδος εγκυκλοπαιδικού ανθρωπισμού που μοιάζει ολοένα και πιο δυσεύρετο στην εποχή μας. Ο Ντένης δεν υπήρξε μόνο ένας κορυφαίος έλληνας ιστορικός και θεωρητικός της τέχνης, επιμελητής (ο σημαντικότερος της γενιάς του) και εκπαιδευτικός, με διεθνή εμβέλεια. Υπήρξε, πάνω απ’ όλα, ένας πραγματικός διανοούμενος, με ευρυμάθεια σπάνια και πνευματική γενναιοδωρία ακόμη σπανιότερη.

Οι περγαμηνές του – με αποκορύφωμα τη συνεπιμέλεια της documenta ΙΧ στο Κάσελ, τη διεύθυνση του Domaine de Kerguéhennec στη Γαλλία και, αργότερα, τη θέση του γενικού επιθεωρητή σύγχρονης τέχνης στο γαλλικό υπουργείο Πολιτισμού – είναι ίσως το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς για εκείνον.

Η ουσία του Ντένη δεν χωρούσε σε τίτλους, θέσεις και βιογραφικά. Είχε εκείνη την υπόσταση και την πνευματική βαρύτητα που χαρακτηρίζουν όσους έχουν διαβάσει πολύ και έχουν παρατηρήσει ακόμη περισσότερο, με το προσωπικό τους βλέμμα πάνω στα πράγματα καθαρό και ασυμβίβαστο και αφουγκραζόμενοι πάντα ακλόνητα την προσωπική τους κρίση.

Ο Ντένης ήταν από εκείνους τους σπάνιους ανθρώπους των οποίων η παρουσία έμοιαζε να περικλείει πολλές ζωές. Ενώ προερχόταν από τον κόσμο της μουσικής, η μεγάλη του αγάπη ήταν η τέχνη. Ποτέ όμως δεν την προσέγγισε ως ένα κλειστό πεδίο.

Η μουσική, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, η ιστορία, οι ιδέες, οι άνθρωποι – όλα συνυπήρχαν μέσα στο απέραντο τοπίο της σκέψης του. Ηταν βαθιά καλλιεργημένος, με την ευρύτερη έννοια του όρου. Ενας γνήσιος άνθρωπος της τέχνης, ο οποίος παρέμεινε κοντά στους καλλιτέχνες σε όλη του τη ζωή, αποφεύγοντας την ένταξη σε συστήματα ή τη συστράτευση με σχολές ή μόδες – διατηρώντας πάντα την προσωπική του ακεραιότητα.

Αντί για μια στεγνή συσσώρευση γνώσης, έβρισκες σε εκείνον πνεύμα, χιούμορ και μια αστείρευτη περιέργεια για τα πάντα. Μπορούσε να περάσει από το πιο σύνθετο ερώτημα της τέχνης στη μουσική ή τη φιλοσοφία, από την επιστημονική έρευνα στο κουτσομπολιό, από τη σοβαρότητα στο γέλιο, με εκείνη τη σπάνια φυσικότητα των ανθρώπων που έχουν ζήσει τόσο πολύ ανάμεσα στις ιδέες, ώστε οι ιδέες να έχουν γίνει μέρος της φύσης τους.

Ηταν ένας γνήσιος homo universalis και ενδεχομένως γι’ αυτό η απουσία του φαντάζει τόσο μεγάλη και εκκωφαντική: γιατί μαζί του σβήνει και εκείνο το βλέμμα που αντιλαμβάνεται καθαρά την αδιαίρετη ενότητα των πάντων στον κόσμο μας.

Ανήκε πράγματι σε μια άλλη παράδοση: εκείνη του διανοουμένου ως καθολικού ανθρώπου. Για εκείνον, η τέχνη δεν μπορούσε να υπάρξει απομονωμένη. Ζούσε δίπλα και μέσα στην ποίηση, τη μουσική, τη φιλοσοφία, την ιστορία, τη λογοτεχνία – και, κυρίως, δίπλα στην ίδια τη ζωή. Και αυτό το διαπίστωνε κανείς και μέσα στο σπίτι του που ξεχείλιζε από βιβλία με εμφανή τα σημάδια της χρήσης τους, από δίσκους και έργα τέχνης – τα περισσότερα δώρα από φίλους καλλιτέχνες.

Ισως η τελευταία φορά που τον είδα να είναι το πιο εύγλωττο παράδειγμα του ανοιχτού, ανήσυχου πνεύματος. Ηταν στο νοσοκομείο, στο τέλος πια της ζωής του και αρκετά ταλαιπωρημένος. Εντούτοις, με το που με είδε, άρχισε να μου μιλάει για τον Ντεγκά και τον Μανέ, για τη ζωγραφική και συνάμα για τη δημοκρατία, σαν να μη συνέβαινε τίποτα. Ηταν ακόμη όπως και πάντα εκεί, μέσα στον ίδιο ανοιχτό κόσμο των ιδεών και της τέχνης που τον είχε συντροφεύσει σε όλη του τη ζωή.

Γιατί ο Ντένης ήταν βαθιά δημοκράτης, άνθρωπος με κοινωνική συνείδηση, με ένα ουσιαστικό ενδιαφέρον για τον κόσμο γενικότερα και για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνυπάρχουν μέσα σε αυτόν. Και μαζί με όλα αυτά υπήρχε και κάτι ακόμη, ίσως λιγότερο εύκολο να περιγραφεί και γι’ αυτό τόσο πιο σημαντικό: η ακεραιότητά του. Ο Ντένης ήταν πάντα υπεράνω – όχι απόμακρος, αλαζονικός ή αδιάφορος, αλλά πάνω από μικρότητες και πάντα αξιοπρεπής. Ενας αληθινός κύριος. Είχε έναν τρόπο να στέκεται απέναντι στους ανθρώπους και στα πράγματα, έντιμο και ευθύ, πιστό πάντα στις αρχές του, αδιαπέραστο σε καθετί το προσποιητό, το κίβδηλο ή πελατειακό.

Αυτή η ασυμβίβαστη εντιμότητα, πέρα από την καλλιέργειά του, τον χειμαρρώδη και αστείρευτο λόγο και το πνεύμα του, συνδυαζόταν και με ένα ακαταμάχητο χιούμορ και μια αφοπλιστική ετοιμολογία που «έσπαγε κόκαλα». Η ατάκα του ερχόταν συχνά απροσδόκητα, με ακρίβεια και εκείνη τη μικρή δόση ειρωνείας που ήταν κομψή και αποστομωτική συνάμα. Ηταν ένας άνθρωπος που μπορούσε να σε καθηλώσει με μια σκέψη και την αμέσως επόμενη στιγμή να σε κάνει να ξεκαρδιστείς.

Και βέβαια ο Ντένης ήταν ένας αληθινός κοσμοπολίτης. Οχι με την επιφανειακή έννοια του όρου – ένας άνθρωπος, δηλαδή, που απλώς ταξιδεύει, ζει σε διαφορετικές χώρες ή μιλάει πολλές γλώσσες –, αλλά με την πολύ βαθύτερη έννοια εκείνου που αισθάνεται άνετα μέσα στην ετερότητα, που δεν τον ξενίζουν το ανοίκειο και το διαφορετικό, αλλά που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του κάθε φορά ως οργανικά ενταγμένο μέσα σε αυτά. Γλωσσομαθής και με μια φυσική άνεση να κινείται ανάμεσα σε γλώσσες, πολιτισμούς και διαφορετικά πνευματικά περιβάλλοντα, μπορούσε να υπάρξει σχεδόν οπουδήποτε και να σταθεί αμέσως σαν να βρισκόταν εκεί από πάντα. Είχε την ικανότητα να περνά από τον έναν κόσμο στον άλλον χωρίς να χάνει τον εαυτό του. Ο κοσμοπολιτισμός του δεν ήταν πόζα ή επιτήδευση, αλλά τρόπος ύπαρξης. Η πραγματική του πατρίδα ήταν ένας ευρύτερος τόπος, φτιαγμένος από γλώσσες, τέχνη, ανθρώπους, ιδέες και αδιάκοπη περιέργεια για τον κόσμο.

Ισως γι’ αυτό, το κενό που αφήνει πίσω του να μοιάζει τόσο μεγάλο και δυσαναπλήρωτο. Δεν χάνεται μόνο ένας άνθρωπος με σπάνια γνώση, καλλιέργεια και ευγένεια. Χάνεται ένας τρόπος να βλέπει κανείς τον κόσμο: με ευρύτητα, ανοιχτοσύνη και την πεποίθηση ότι τίποτε από όσα αξίζουν δεν υπάρχει πραγματικά μόνο του. Σήμερα, πενθούμε έναν κόσμο που χάνεται ανεπιστρεπτί μέσα από ανθρώπους σαν τον Ντένη, αφήνοντάς μας λίγο πιο φτωχούς.

Και ίσως αυτή η στάση του, η κοσμοθεωρία και η συμπεριφορά του να είναι, τελικά, η σημαντικότερη παρακαταθήκη του. Οχι μόνο όσα έγραψε, δίδαξε, σκέφτηκε και κατέστησε εφικτά μέσα από τη δράση του, αλλά ένας τρόπος σκέψης και ζωής. Η υπενθύμιση ότι η τέχνη, η γνώση και η ζωή δεν είναι διαφορετικοί κόσμοι, αλλά διαφορετικές όψεις του ίδιου μεγάλου και αδιάκοπου ερωτήματος: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;

Η Κατερίνα Γρέγου είναι καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης