Έβαν Γκέρσκοβιτς: «Όσα έζησα 16 μήνες στις φυλακές του Πούτιν»

«Το μόνο μέρος που αρμόζει σε έναν τίμιο άνθρωπο στη Ρωσία, στην παρούσα φάση, είναι η φυλακή»: είναι τα λόγια ενός ήρωα του Τολστόι, του πρίγκιπα Νεχλιούντοφ. Τα θυμίζει ένας αμερικανός δημοσιογράφος, γιος σοβιετικών μεταναστών, που πέρασε 16 μήνες κρατούμενος στις φυλακές του Βλαντίμιρ Πούτιν – ο πρώτος αμερικανός δημοσιογράφος που συνελήφθη στη Ρωσία με την κατηγορία της κατασκοπείας μετά την πτώση της ΕΣΣΔ.

Για πρώτη φορά από όταν απελευθερώθηκε, τον Αύγουστο του 2024, στο πλαίσιο της μεγαλύτερης ανταλλαγής κρατουμένων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ο 34χρονος Εβαν Γκέρσκοβιτς, μιλάει δημόσια για τη δοκιμασία του. Και μέσω συνεντεύξεων αλλά κυρίως, μέσω ενός βιβλίου, με τίτλο «Αυτή η καταραμένη όμορφη γη».

Ο Εβαν Γκέρσκοβιτς ζούσε στη Ρωσία από το 2017, μετακόμισε εκεί για να εργασθεί αρκετά στους «Moscow Times» και στη συνέχεια στη «Wall Street Journal». Αρχικά, όλα έδειχναν ότι εξακολουθούσαν να ισχύουν οι παλιοί κανόνες της μετασοβιετικής δημοσιογραφίας: οι ξένοι ανταποκριτές απολάμβαναν μια ελευθερία που δεν είχαν οι ρώσοι συνάδελφοί τους. Παλιότερα, σημειώνει η «Wall Street Journal», όταν ένας αξιωματούχος επέκρινε ένα δημοσίευμά σου, συνήθως προσπαθούσε να αποσπάσει κάποιο «λάδωμα», ή έστω ένα μπουκάλι.

Αλλά οι κανόνες άλλαξαν. Η Ρωσία άρχισε να συλλαμβάνει Αμερικανούς και να τους χρησιμοποιεί ως ομήρους για ανταλλαγές. Με την εισβολή στην Ουκρανία, κάθε ίχνος ελευθερίας του λόγου που είχε απομείνει εξαλείφθηκε. Ο Γκέρσκοβιτς έβλεπε τον κίνδυνο αλλά θεωρούσε πιο πιθανό να απελαθεί παρά να συλληφθεί. Τον Μάρτιο του 2023, ταξίδεψε αεροπορικώς στο Γεκατερίνεμπουργκ, για να ερευνήσει την παραγωγή αρμάτων μάχης. Πράκτορες της FSB τον συνέλαβαν, του έβαλαν κουκούλα στο κεφάλι, τον γρονθοκόπησαν και τον κατηγόρησαν για κατασκοπεία.

«Δεν με διέλυσαν ως άνθρωπο – κάτι που μπορούν να κάνουν και επιλέγουν σε ποιον θα το κάνουν», δήλωσε στους «New York Times» ο 34χρονος Γκέρσκοβιτς, με το κεφάλι του ακόμη ξυρισμένο όπως ήταν στη φυλακή. Οι δεσμώτες του επέλεξαν να μην τον υποβάλουν στις χειρότερες μορφές βασανισμού, γνωρίζοντας ότι είχε συλληφθεί με κατασκευασμένες κατηγορίες, ώστε να χρησιμοποιηθεί ως διαπραγματευτικό χαρτί από τον Πούτιν.

«Αυτό που πραγματικά έχω να διαχειριστώ είναι οι ψυχολογικές συνέπειες», πρόσθεσε. Χρειάστηκαν πολλοί περισσότεροι μήνες για να βγει η φυλακή από μέσα του, να υποχωρήσουν οι εφιάλτες, να διαχειριστεί τις ενοχές. Επανέρχεται συχνά στη διήγησή του αυτή η λέξη. Ενοχές, όσο ήταν ακόμα στις διαβόητες φυλακές Λεφόρτοβο, που «εγώ έχω μια διέξοδο, ενώ οι ρώσοι πολιτικοί κρατούμενοι» δεν την είχαν.

Όταν έμαθε τον «ξαφνικό» θάνατο του Αλεξέι Ναβάλνι, σε μια άλλη φυλακή, «που δεν σκέφτηκα πρώτα εκείνον», που «το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα ήταν ο εαυτός μου, επειδή μια ανταλλαγή κρατουμένων άρχιζε να παίρνει μορφή».

Αλλά και μετά την απελευθέρωσή του, στο πλαίσιο μιας περίπλοκης ανταλλαγής, στην οποία συμμετείχαν 24 κρατούμενοι και επτά χώρες, επειδή η ελευθερία του είχε ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση ενός ψυχρού δολοφόνου όπως ο Βαντίμ Κράσικοφ, ένας ρώσος εκτελεστής που κρατούνταν σε φυλακή της Γερμανίας, αφού είχε δολοφονήσει εν ψυχρώ, μέρα μεσημέρι στο Βερολίνο, έναν τσετσένο αυτονομιστή.

Υστερα από πολλή ψυχοθεραπεία, ο Έβαν Γκέρσκοβιτς έχει προχωρήσει. Ζει πλέον στο Βερολίνο μαζί με τη ρωσίδα σύντροφό του, τη δημοσιογράφο Μάσα Μπορζούνοβα, έχει επανέλθει στη δημοσιογραφία.

Στην πιο συγκινητική καρδιά του βιβλίου του, βρίσκεται σύμφωνα με τη «Wall Street Journal», ο δεσμός του συγγραφέα με τους συγκρατουμένους του – τους οποίους, για λόγους ασφαλείας, παρουσιάζει ως ένα σύνθετο πρόσωπο, τον Σεριόγκα.

Αν και αρχικά φοβόταν ότι ο Σεριόγκα ήταν πληροφοριοδότης, οι δυο τους ήρθαν απρόσμενα κοντά και στήριζαν ο ένας τον άλλο, παίζοντας τάβλι και παρακολουθώντας ταινίες στην τηλεόραση του κελιού. Κάποιες στιγμές, ο Γκέρσκοβιτς ένιωθε ότι «νοιαζόταν γι’ αυτόν περισσότερο από ό,τι για οποιονδήποτε άλλον άνθρωπο στον κόσμο». Μετά την απελευθέρωσή του, σε ένα πολυτελές δείπνο τού σέρβιραν γεμιστό περιστέρι και «σκέφτηκε τον Σεριόγκα και τα περιστέρια που επισκέπτονταν το παράθυρο του κελιού μας».