Από πού κινδυνεύει η δημοκρατία;

Για πολλούς σχολιαστές οι «αντισυστημικές» πολιτικές αντιλήψεις αποτελούν κίνδυνο για τη δημοκρατία. Αυτό όμως στην ουσία εξαρτάται από το περιεχόμενό τους, τη μορφή τους και το πώς δρουν μέσα στο σύστημα. Δεν είναι από μόνες τους ούτε καλές ούτε κακές· μπορούν να είναι και τα δύο. Η θετική τους πλευρά είναι η ανανέωση και ο έλεγχος της εξουσίας. Ιστορικά, πολλές προοδευτικές αλλαγές ξεκίνησαν ως «αντισυστημικές», όπως η διεύρυνση των ατομικών δικαιωμάτων, η πάταξη της διαφθοράς ή η αμφισβήτηση των ελίτ και του κατεστημένου. Με αυτή την έννοια, η αντισυστημικότητα είναι αναγκαία για τη δημοκρατία γιατί αποτρέπει τη στασιμότητα, ενισχύει τη λογοδοσία και δίνει φωνή σε αποκλεισμένες κοινωνικές ομάδες. Ο στοχασμός του Alexis de Tocqueville, για την «τυραννία της πλειοψηφίας», δείχνει ακριβώς γιατί χρειάζεται διαρκής αμφισβήτηση.

Η αρνητική πλευρά βέβαια αυτής της αντίληψης είναι η απονομιμοποίηση των θεσμών. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αντισυστημικότητα δεν ασκεί κριτική σε συγκεκριμένες πολιτικές, αλλά απορρίπτει συνολικά τους θεσμούς της δημοκρατίας. Εδώ εμφανίζονται φαινόμενα όπως οι θεωρίες συνωμοσίας, η άρνηση εκλογικών αποτελεσμάτων, η προσωπολατρία και ο αυταρχισμός. Ο Steven Levitsky, στο φημισμένο βιβλίο του «How Democracies Die» (Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες), 2025, δείχνει ότι οι δημοκρατίες συχνά δεν πέφτουν με πραξικοπήματα, αλλά από ηγέτες που εκλέγονται και μετά υπονομεύουν οι ίδιοι τους κανόνες. Η βασική διάκριση δεν είναι στην ουσία «συστημικό Vs αντισυστημικού» αλλά «δημοκρατικό Vs αντιδημοκρατικού».

Μια αντισυστημική δύναμη είναι συμβατή με τη δημοκρατία όταν αποδέχεται τις εκλογές και την εναλλαγή στην εξουσία. Οταν επίσης σέβεται τα δικαιώματα των μειονοτήτων και λειτουργεί πάντα χωρίς να παραβιάζει το θεσμικό πλαίσιο. Γίνεται όμως επικίνδυνη όταν θεωρεί το σύστημα «εχθρό προς καταστροφή», νομιμοποιεί τη βία ή τον αυταρχισμό και αρνείται τη νομιμότητα των αντιπάλων.

Στη σημερινή εποχή (κρίσεις, ανισότητες, παγκοσμιοποίηση), η αντισυστημικότητα αυξάνεται γιατί πολλοί πολίτες νιώθουν ότι δεν εκπροσωπούνται και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει μειωθεί. Η μορφή που παίρνει η αμφισβήτηση σήμερα καθορίζει αν θα γίνει λύση ή θα αποτελέσει απειλή. Οι αντισυστημικές αντιλήψεις, λοιπόν, είναι αναγκαίες ως δύναμη διόρθωσης. Γίνονται, όμως, επικίνδυνες όταν μετατρέπονται σε απόρριψη της ίδιας της δημοκρατίας.

Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου «Πόλεμος στο Ιράν: οι τραγικές αστοχίες της Ευρώπης», Επίκεντρο, 2026, βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία