Σέλβα Αλμάδα στα «ΝΕΑ»: «Η λογοτεχνία πάντα άγγιζε το ζήτημα της έμφυλης βίας»

Η Σέλβα Αλμάδα από την Αργεντινή αποτελεί μέρος μιας φουρνιάς νέων λογοτεχνών από τη Λατινική Αμερική η οποία έχει κάνει αίσθηση και στην Ευρώπη με τον τρόπο που αναζητεί το αίνιγμα της ρίζας. Στα τρία μυθιστορήματά της που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά («Ο άνεμος που σαρώνει», «Δεν είναι ποτάμι», «Νεκρά κορίτσια», όλα σε μετάφραση Αγγελικής Βασιλάκου, Κλειδάριθμος) η συγγραφέας προσεγγίζει το σύμπαν των προκαταλήψεων που φύονται στην απομονωμένη επαρχία της χώρας της, τους κώδικες τιμής, την αρχαϊκή προνεωτερική συμπεριφορά, τον φόνο, τη γυναικοκτονία.

Η γραφή της μεταξύ Κάρσον ΜακΚάλερς και Νόρμαν Μέιλερ συντάσσει τη μαρτυρία σε μια αιχμηρή μυθοπλασία. Στο τελευταίο της βιβλίο με τίτλο «Οι πλινθοποιοί» (μτφ. Αγγελική Βασιλάκου, Κλειδάριθμος), η Αλμάδα περιγράφει το ψυχορράγημα δύο φίλων, δύο εραστών, τέκνων δύο οικογενειών που βρίσκονται σε φονική βεντέτα. Το αρχετυπικό σαιξπηρικό δράμα «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» αναβιώνει αντεστραμμένο στην υγρή και γεμάτη εκληματικά μυστικά επαρχία της βορειοδυτικής Αργεντινής.

Η Σέλβα Αλμάδα βρίσκεται ψηλά στις λίστες μεγάλων λογοτεχνικών βραβείων και το 2024 ήταν στη Βραχεία Λίστα του Βραβείου Μπούκερ. Με τη συγγραφέα μιλήσαμε στο πλαίσιο του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας.

Τα τρία μυθιστορήματα σας «Οι πλινθοποιοί», «Δεν είναι ποτάμι» και «Ο άνεμος που σαρώνει» αποτελούν ατύπως την «Τριλογία των ανδρών». Εξερευνάτε τις σχέσεις πατεράδων, γιων, εραστών και φίλων. Πώς προσεγγίζετε τις σχέσεις αυτές μεταξύ των γενεών και των ανδρών;

Τις προσεγίζω μέσα από μια σειρά αισθητηριακών και νοηματικών παραμέτρων που έχουν να κάνουν με το πλέγμα των εμπειριών μου από τις αναζητήσεις που γεννιούνται όταν τα ερεθίσματα έρχονται σε επαφή με τον εσωτερικό μου κόσμο και εν συνεχεία από τους προβληματισμούς που δημιουργούνται. Φανταστείτε πως όταν κάθομαι να γράψω στον υπολογιστή, έχω ήδη κατασκευάσει τους χαρακτήρες, όπως και το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται. Είμαι στη ζωή τους.

Κυριαρχεί η προσωπική εμπειρία ή η μετάδοση της προφορικής ιστορίας;

Στο τέλος η μυθοπλασία θα καταφέρει να επικρατήσει και των δύο. Θεωρώ ότι είμαι καλός ακροατής. Από μικρή ήμουν. Αυτό σημαίνει ότι η προφορικότητα που ελπίζω να διατηρώ στα βιβλία μου είναι αποτέλεσμα της επίμονης ακρόασης των πηγών μου. Οι οποίες είναι ποικίλες κάθε φορά. Με τα χρόνια, κατάλαβα πως είμαι ένα άτομο στο οποίο πολλοί έρχονται κι εξομολογούνται τα μυστικά τους. Κυρίως άνδρες, με τους οποίους κάνω παρέα περισσότερο από ό,τι με γυναίκες.

Τι σας ενδιαφέρει στις αφηγήσεις των ανδρών;

Με ενδιαφέρει ο τρόπος που σχετίζονται μεταξύ τους. Οι σχέσεις που αναπτύσσουν, οι οποίες είναι διαφορετικές από τις αντίστοιχες των γυναικών. Αυτό μου προξενεί μεγάλη περιέργεια. Εχω έναν αδερφό μεγαλύτερο. Και για χρόνια σχετιζόμουν με εκείνον και την παρέα του. Από τη νεότητα μου ήξερα τη γλώσσα που μιλάνε τα αγόρια. Δεν μου φαινόταν περίεργη. Με ενδιέφεραν όμως οι δεσμοί που πραγματοποιούν, οι προδοσίες τους, οι φιλίες και μέχρι πού φτάνουν και κυρίως το ζήτημα της τιμής. Αυτό το τελευταίο με απασχολεί αρκετά στα έργα μου.

Πολλοί σύγχρονοι συγγραφείς έρχονται σε επαφή με την προσωπική μαρτυρία και μετά προχωρούν προς την κατασκευή μυθοπλασίας. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η επαφή με τις πηγές;

Με ενδιαφέρει η μαρτυρία και τη θεωρώ σημαντικό κομμάτι της μνήμης. Οι μικρές κοινότητες της επαρχίας – σε μια τέτοια μεγάλωσα κι εγώ – προσπαθούν να διατηρήσουν τη μνήμη αλλά μέσα από την προφορικότητα που περνάει από γενιά σε γενιά. Αν δεν ενεργοποιηθεί η μαρτυρία κάτω από το σώμα της αφήγησης, τότε εκείνη πεθαίνει. Και μαζί της τα γεγονότα θολώνουν. Οταν άρχισα να γράφω τα «Νεκρά κορίτσια», πέρασα καιρό στην κοινότητα εκείνη της επαρχίας της Αργεντινής όπου είχαν γίνει οι φόνοι των γυναικών. Διαπίστωσα ότι πολλοί κάτοικοι είχαν ξεχάσει το τι είχε γίνει. Οχι μόνο τα φονικά, αλλά είχαν ξεχάσει επίσης ότι ο δράστης δεν πιάστηκε ποτέ. Αντιμετώπισα αρχικά μια κατάσταση που έλεγε πως ό,τι συνέβη ήταν σαν να μην έγινε ποτέ.

Αυτό που λέτε, «ξεχνάει η κοινότητα», είναι μια ηθελημένη προσπάθεια λήθης;

Με τον καιρό διαπίστωσα ότι στην περίπτωση των φόνων – των γυναικοκτονιών – έχουμε την εξής πραγματικότητα: δεν ενοχλεί το χωριό ότι ήταν ένα θέμα δυσάρεστο και θέλουν να προχωρήσουν παρακάτω. Είναι κανονικοποίηση. Μετά το πρώτο σοκ, πολλοί κάτοικοι χώνεψαν τα γεγονότα, ως προέκταση της καθημερινότητάς τους. Να φανταστείτε ότι σήμερα στην Αργεντινή έχουμε κι από έναν φόνο κάθε 28 ώρες.

Πείτε μας για το τελευταίο σας μυθιστόρημα που μεταφράστηκε στα ελληνικά, «Οι πλινθοποιοί». Πώς προέκυψε;

Ξεκίνησε από ένα ανέκδοτο σε ένα χωριό του βορρά της Αργεντινής. Δύο οικογένειες που έχουν μεγάλη έχθρα φτάνουν στο σημείο να αλληλοσκοτώνονται. Το ξεκαθάρισμα – και αυτό ήταν το πρώτο που μου τράβηξε τη προσοχή στην ιστορία – γίνεται σε ένα πανηγύρι. Οταν πήγα να στήσω τη σκηνή – από την οποία θα ξεκινούσε η αφήγηση του μυθιστορήματος –, προσπάθησα να βρω τη βαθύτερη αιτία και δεν την έβρισκα ή δεν υπήρχε. Ετσι σκέφτηκα το σαιξπηρικό «Ρωμαίος και Ιουλιέτα». Μόνο που αντί ενός ετερόφυλου ζευγαριού έβαλα ένα ομοφυλόφυλο. Μου φάνηκε πιο ενδιαφέρον, γιατί στα μέρη αυτά υπάρχουν αρχαίες προκαταλήψεις που ήθελα να διερευνήσω. Κατασκευαστικά το βιβλίο στήθηκε πάνω στο ψυχορράγημα των πρωταγωνιστών.

Οι προκαταλήψεις πώς μεταμορφώνονται σε πλοκή;

Μπορούν άνετα να μεταμορφωθούν γιατί οι προκαταλήψεις ενεργοποιούν ακαριαία τη δράση. Ο πηχτός σωρός των στερεοτύπων και των ιδεοληψιών αγγίζει τον αξιακό κώδικα του ανδρισμού των πρωταγωνιστών μου (στο μυθιστόρημά μου «Οι πλινθοποοί» που αναφέρουμε πιο πάνω). Οι κεντρικοί χαρακτήρες φέρουν μέχρι τα τρίσβαθα της ύπαρξής τους τις ίδιες μεροληψίες με την υπόλοιπη κοινότητα και αυτό τους κάνει απείρως πιο δύσκολο να εκδηλώσουν τι πραγματικά αισθάνονται.

Πώς προσεγγίζετε την έμφυλη βία και τι έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια ως προς αυτό;

Η λογοτεχνία πάντα άγγιζε το ζήτημα της έμφυλης βίας. Δεν υπήρχαν όμως οι όροι, ούτε η αντίστοιχη επιστημονική μελέτη. Οταν για παράδειγμα ο Ερνέστο Σάμπατο γράφει «Το τούνελ» (μτφ. Κλαίτη Σωτηριάδου, Μεταίχμιο), αυτό ήταν ένα μεγάλο μυθιστόρημα για την έμφυλη βία και τον φόνο γυναικών. Τότε όλοι μιλούσαν για ερωτικό έγκλημα ή για έγκλημα πάθους, όπως θα έχετε ακούσει. Για εμένα η έμφυλη βία, σημαντική μορφή εγκληματικότητας και κοινωνικής ψυχοσύνθεσης, έχει αντιμετωπιστεί από τη λογοτεχνία.

Η λέξη «λογοτεχνία», με μια φράση, τι είναι για εσάς;

Ο τόπος που αναζητώ πάντα για να κατοικήσω.