Συναγερμός για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια
Η κλιμάκωση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή αρχίζει να αποτυπώνεται όχι μόνο στα πεδία των μαχών και στις ενεργειακές αγορές, αλλά και σε έναν ακόμη πιο κρίσιμο τομέα: την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια.
Ο επικεφαλής οικονομολόγος του Food and Agriculture Organization, Μάξιμο Τορέρο, προειδοποιεί ότι η δραματική διατάραξη της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ συνιστά ένα από τα σοβαρότερα σοκ στις παγκόσμιες ροές εμπορευμάτων των τελευταίων ετών, με επιπτώσεις που ξεπερνούν κατά πολύ τον ενεργειακό τομέα.
Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες «αρτηρίες» του παγκόσμιου εμπορίου. Από εκεί διέρχονται καθημερινά περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, σχεδόν το ένα τρίτο των διεθνών ροών αργού, αλλά και το 20% του παγκόσμιου υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Λιγότερο γνωστό, αλλά εξίσου κρίσιμο, είναι ότι μέσω της ίδιας διαδρομής μεταφέρεται έως και το 30% των λιπασμάτων που διακινούνται διεθνώς. Με τη ναυσιπλοΐα να έχει μειωθεί κατά πάνω από 90% μέσα σε λίγες ημέρες, η αλυσίδα εφοδιασμού δέχεται ένα ισχυρό πλήγμα.
«Δεν πρόκειται μόνο για ενεργειακό σοκ, αλλά για ένα συστημικό σοκ που επηρεάζει ολόκληρα τα παγκόσμια συστήματα τροφίμων», τόνισε ο Τορέρο, υπογραμμίζοντας ότι η κρίση αγγίζει την ίδια τη βάση της αγροτικής παραγωγής.
Ο λόγος είναι απλός: τα λιπάσματα, και ιδιαίτερα τα φωσφορικά, εξαρτώνται από κρίσιμες πρώτες ύλες όπως το θείο, το οποίο σε μεγάλο βαθμό προέρχεται από τις χώρες του Κόλπου. Οποιαδήποτε διαταραχή σε αυτή την αλυσίδα μπορεί να προκαλέσει ντόμινο στην παραγωγή λιπασμάτων παγκοσμίως.
Ήδη, οι επιπτώσεις γίνονται αισθητές. Οι τιμές των λιπασμάτων καταγράφουν σημαντική άνοδο, με την ουρία στη Μέση Ανατολή να αυξάνεται σχεδόν κατά 20% μέσα σε μία εβδομάδα και στην Αίγυπτο να σημειώνει άνοδο έως και 28%.
Δεδομένου ότι το φυσικό αέριο αποτελεί βασική πρώτη ύλη για την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων, η άνοδος των ενεργειακών τιμών ενισχύει περαιτέρω την πίεση. Οι εκτιμήσεις του FAO δείχνουν ότι, αν η κρίση συνεχιστεί, οι τιμές των λιπασμάτων θα παραμείνουν αυξημένες κατά 15% έως 20% κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026.
Αυτό μεταφράζεται άμεσα σε αυξημένο κόστος για τους αγρότες σε όλο τον κόσμο. Από την άρδευση μέχρι τη μεταφορά, η άνοδος των καυσίμων επηρεάζει κάθε στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας. Πολλοί παραγωγοί ενδέχεται να περιορίσουν τη χρήση λιπασμάτων ή να στραφούν σε καλλιέργειες χαμηλότερης έντασης εισροών.
Ωστόσο, η μείωση της χρήσης λιπασμάτων δεν έχει γραμμικές επιπτώσεις. Ακόμη και μικρές μειώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε δυσανάλογα μεγάλες απώλειες στις αποδόσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές που ήδη βρίσκονται στα όρια της παραγωγικής τους ικανότητας.
Η διάρκεια της κρίσης αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για την εξέλιξη της κατάστασης. Σε ένα βραχυπρόθεσμο σενάριο, διάρκειας έως ενός μήνα, οι επιπτώσεις μπορεί να παραμείνουν διαχειρίσιμες, καθώς τα παγκόσμια αποθέματα τροφίμων θεωρούνται επαρκή και οι αγορές μπορούν να σταθεροποιηθούν μέσα σε λίγους μήνες.
Ωστόσο, αν η διαταραχή διαρκέσει περισσότερο, οι συνέπειες θα είναι πολύ πιο σοβαρές. Οι αποφάσεις για τις καλλιέργειες του 2026 θα επηρεαστούν άμεσα, οδηγώντας σε μειωμένες αποδόσεις βασικών προϊόντων όπως το σιτάρι, το ρύζι και το καλαμπόκι, ενώ ενδέχεται να αυξηθεί η στροφή προς καλλιέργειες όπως η σόγια.
Οι επιπτώσεις δεν θα είναι ίδιες για όλες τις χώρες. Ο FAO επισημαίνει ότι χώρες με υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές τροφίμων ή λιπασμάτων είναι ιδιαίτερα ευάλωτες.
Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, λόγω της εξάρτησής της από εισαγωγές σιταριού, βρίσκεται σε δύσκολη θέση, ενώ χώρες της Αφρικής όπως η Σομαλία, η Κένυα και η Μοζαμβίκη κινδυνεύουν να αντιμετωπίσουν ακόμη μεγαλύτερη επισιτιστική ανασφάλεια.
Παράλληλα, ακόμη και μεγάλες αγροτικές δυνάμεις όπως η Βραζιλία ενδέχεται να επηρεαστούν, γεγονός που μπορεί να μεταδοθεί σε ολόκληρη την παγκόσμια αγορά.
Δύο επιπλέον παράγοντες εντείνουν την ανησυχία. Πρώτον, η πιθανή μείωση των εμβασμάτων από χώρες του Κόλπου προς αναπτυσσόμενες οικονομίες μπορεί να πλήξει τα εισοδήματα εκατομμυρίων νοικοκυριών.
Δεύτερον, η επιβολή περιορισμών στις εξαγωγές τροφίμων από ορισμένες χώρες θα μπορούσε να επιδεινώσει περαιτέρω την κατάσταση, αυξάνοντας την αστάθεια των τιμών.
Απέναντι σε αυτή την απειλή, ο FAO καλεί σε άμεση και συντονισμένη διεθνή δράση. Βραχυπρόθεσμα, απαιτείται η δημιουργία εναλλακτικών εμπορικών διαδρόμων, η οικονομική στήριξη χωρών που εξαρτώνται από εισαγωγές και η διασφάλιση πρόσβασης των αγροτών σε χρηματοδότηση.
Σε μεσοπρόθεσμο επίπεδο, προτείνεται η διαφοροποίηση των πηγών εισαγωγής λιπασμάτων και η ενίσχυση των περιφερειακών αποθεμάτων, ενώ σε μακροπρόθεσμη βάση η λύση περνά μέσα από την επένδυση σε βιώσιμη γεωργία και νέες τεχνολογίες, όπως η «πράσινη αμμωνία».
Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ αναδεικνύει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πόσο εύθραυστο είναι το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων. Σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια, η γεωπολιτική και η γεωργία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, μια διαταραχή σε έναν κρίκο της αλυσίδας μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις με παγκόσμιες συνέπειες.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα υπάρξουν επιπτώσεις, αλλά πόσο βαθιές και πόσο μακροχρόνιες θα είναι.