Οταν ο Κολοκοτρώνης στήριζε Καποδίστρια

«Αδελφοί κάτοικοι της Αρκαδίας, η ώρα έφτασε, το στάδιον της δόξης και της ελευθερίας ηνοίχθη, τα πάντα ιδικά μας και ο Θεός του παντός μεθ’ ημών έσεται. Μη πτοηθείτε εις το παραμικρόν. Σεις είσθε ατρόμητοι και των προγόνων μας απόγονοι. Γενικώς ωπλισθήτε με ανοικτά μπαϊράκια (σημαίας) και τρέξατε εναντίον των εχθρών της Πίστεως και της Πατρίδος. Εντός ολίγων ημερών φθάνομεν κι εμείς με 10.000 στρατεύματα. Σεις σφαγίσατε τους Αρκαδίας Τούρκους και μιαν ώραν αρχήτερα ως λέοντες να τους ξεσχίσητε και να τους στείλετε εις τα Τάρταρα του Αδου. Μην καταδεχθήτε να σας κατηγορήση ο Κόσμος και η Ιστορία αλλά ν’ αποθανατίσητε τα ονόματά σας και να διαμένετε αιωνίως εις την αθάνατον δόξαν, και σας ευχόμεθα υγείαν και ανδρείαν, συνενωμένα με την ομόνοιαν και την πειθαρχίαν, τας δε πράξεις σας  να μας γράψητε με πρώτον προς οδηγίαν μας και ησυχίαν μας». Επιστολές σαν κι αυτήν που συνέταξε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης με τον Γρηγόριο Δικαίο στις 23 Μαρτίου 1821 προς τους κατοίκους της Αρκαδίας, καλώντας τους στα όπλα, περιλαμβάνονται στον Αρχειακό Τόπο Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, την ψηφιακή αρχειακή συλλογική τεκμηρίων του Γέρου του Μοριά που από χθες είναι πλέον διαθέσιμη στο Διαδίκτυο.

Η συλλογή περιλαμβάνει σήμερα 1.145 τεκμήρια, χρονολογημένα από τον Οκτώβριο του 1819 έως τον Σεπτέμβριο του 1833. Ο πυρήνας της συλλογής περιλαμβάνει την αλληλογραφία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη με διοικητικές και στρατιωτικές Αρχές, αγωνιστές και πρόσωπα του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Το εγχείρημα της ανάδειξής τους αποτελεί πρωτοβουλία του Κοινωφελούς Ιδρύματος Μιχαήλ Ν. Στασινόπουλος – ΒΙΟΧΑΛΚΟ και του Κοινωφελούς Ιδρύματος Κοινωνικού και Πολιτιστικού Εργου. Στα χέρια των ιδρυμάτων πέρασε το αρχείο το 2022, από την Οικογένεια Θεοφανίδη, η οποία διατήρησε για σχεδόν έναν αιώνα το σύνολο των εγγράφων από τα δημόσια αρχεία και ιδιωτικές συλλογές που είχε συγκεντρώσει ο Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης, δευτερότοκος γιος του μεγάλου οπλαρχηγού. Μέρος αυτών είχε αξιοποιήσει στις εκδόσεις και τα Υπομνήματά του ιδίου. Μέχρι σήμερα, το αρχείο είχε δημοσιοποιηθεί τμηματικά από θεσμικούς φορείς μνήμης όπως τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, το ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ και το Μουσείο Μπενάκη όπου εντοπίζονται σήμερα τεκμήριά του.

Εκκληση

Αυτή τη διάσταση επιχειρεί τώρα να γεφυρώσει ο νέος αρχειακός τόπος «με την προοπτική να συμπεριλάβει στο μέλλον όλα τα σωζόμενα κειμήλια που αφορούν στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη», όπως επισήμανε ο Μιχαήλ Στασινόπουλος, πρόεδρος του Κοινωφελούς Ιδρύματος κατά την χθεσινή παρουσίαση του πρότζεκτ, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κώστα Τασούλα. Για τον λόγο αυτό, ο ίδιος απηύθυνε έκκληση σε όσους διαθέτουν αντίστοιχα ντοκουμέντα σχετικά με τον Κολοκοτρώνη και την εποχή του να παραχωρήσουν αντίγραφά τους για την τεκμηρίωση και τον εμπλουτισμό του αρχείου. Μέσω αυτής της διαδικασίας, άλλωστε, προστέθηκαν στον κατάλογο περιεχομένων του η διαθήκη, τα απομνημονεύματα αλλά και ο λόγος του στην Πνύκα τον Οκτώβριο του 1838 όπως κι αντικείμενα που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με εκείνον.

Το 1/3 των στοιχείων που συγκεντρώνει ο αρχειακός τόπος έρχονται τώρα για πρώτη φορά στο φως, δίνοντας την ευκαιρία σε ιστορικούς, μελετητές, σπουδαστές αλλά και το ευρύ κοινό αν γνωρίσουν κομμάτια της ελληνικής ιστορίας. Η μελέτη, η καταγραφή αλλά και η ψηφιοποίησή τους ολοκληρώθηκε από την ομάδα του Βασίλη Παναγιωτόπουλου, ομότιμου διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Επόμενο βήμα της ανάδειξης των τεκμηρίων είναι η κυκλοφορία τους σε μια σειρά τριών τομών, η οποία αναμένεται το επόμενο διάστημα. Εκεί που ωστόσο, θα βρουν πραγματικά τη θέση τους θα είναι στη φυσική έκθεση η οποία θα φιλοξενηθεί σε διατηρητέο κτήριο επί της οδού Μάρνη, το οποίο αναπαλαιώνεται και σε δυόμισι χρόνια υπολογίζεται ότι θα ανοίξει επισήμως τις πόρτες του.

Επιστολές «πρωταγωνιστών»

Κάνοντας κανείς μια «περιήγηση» στο αποθετήριο, θα συναντήσει καταγραφές που σχετίζονται με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη αλλά και την οικογένειά του, όπως οι γιοι του Γενναίος, Κολλίνος (Κωνσταντίνος) και Πάνος. Εκεί, είναι διαθέσιμα και αρχεία σχετικά με συνεργάτες και γραμματικούς του οπλαρχηγού, όπως ο Φωτάκος Χρυσανθόπουλος, ο Μιχαήλ Οικονόμου, ο Θεόδωρος Ρηγόπουλος και ο Αναγνώστης Ζαφειρόπουλος.

Ο κύριος όγκος των ντοκουμέντων, ωστόσο, αφορά το αποτέλεσμα της επικοινωνίας του με οπλαρχηγούς όπως ο Νικηταράς, ο Δημήτριος Πλαπούτας, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Ανδρέας Ζαΐμης, ο Ανδρέας Μιαούλης, ο Διονύσιος Μούρτζινος, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επιστολές του Θ. Κολοκοτρώνη προς την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας – στην οποία προτείνει την εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως κυβερνήτη – και προς άλλους πρωταγωνιστές της εποχής, όπως ο Ιωάννης Κωλέττης, ο Αλέξανδρος και ο Δημήτριος Υψηλάντης, ο  Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Γεώργιος Σισίνης και ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης.

Το περιεχόμενό τους αναφέρεται «στις υποθέσεις της καθημερινότητας, πολιτικές τριβές, λεπτομέρειες για το παρασκήνιο έκδοσης των επαναστατικών κυβερνήσεων, τις εντάσεις πριν από τις μάχες, τη μέριμνα για τον εφοδιασμό των μαχητών, τις συγκεντρώσεις των μαχητών στα πεδία των μαχών, τις τεχνικές πολέμου όπως στη μάχη της Αλωνίσταινας αλλά και εντάσεις επαναστατών και δημόσιων προσώπων», όπως επεσήμανε στην τοποθέτησή της η Ολγα Κατσιαρδή – Χέρινγκ, ομότιμη καθηγήτρια του Νέου Ελληνισμού στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μαζί της συμφώνησε και ο Γεώργιος Νικολάου, τ. αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και πρόεδρος της Εταιρείας Πελοποννησιακών Σπουδών, ο οποίος συμπλήρωσε πως από τη μελέτη των αρχείων διαφαίνονται κι άλλα στοιχεία, διαβάζοντας «την ιστορία από τα κάτω», σχετικά με τα ζητήματα «των αιχμαλώτων, των γυναικών στην Επανάσταση, της συμπεριφοράς των κατοίκων».

Νέα συζήτηση

Χαρακτηριστικό του αρχειακού τόπου είναι ο συνδυασμός των ιστορικών πηγών με τις σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις, ενδυναμώνοντας τη συλλογική ιστορική μνήμη αλλά και δίνοντας τροφή για σκέψη πάνω στα πρόσωπα και τα γεγονότα του παρελθόντος μας. «Αν εκκρεμεί κάτι, είναι μια νέα συζήτηση για τον Κολοκοτρώνη, όχι τόσο για το πρόσωπο όσο για τον ηγέτη. Να γίνει αναστοχασμός για πολλούς ηγέτες, όλους τους ηγέτες, αλλά μ’ έναν τρόπο ευμενή, φιλικό, που δεν θα κατεδαφίζει αλλά θα βγάζει στην επιφάνεια και έννοιες οι οποίες δεν είναι απαραίτητες. Ειδικά ο Κολοκοτρώνης έχει μια στρατιωτική επάρκεια η οποία δεν είναι συνήθης, κι εκεί υπάρχουν περιθώρια να μελετηθεί. Εχει μια πρωτότυπη τοποθέτηση. Είναι ένας στρατιωτικός που σκέφτεται πολιτικά. Δεν δρα πολιτικά, αλλά η πολιτική πράξη είναι μέσα του», τόνισε στη δική του θέση ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος.