Η «κακιά ώρα»…
Στη χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας συχνά, όπως ακούστηκε και πρόσφατα, φταίει η «κακιά ώρα» για διάφορα δεινά, μικρότερα ή μεγαλύτερα, που συμβαίνουν… Για το Μάτι, για τα Τέμπη, για το ότι το βλαστάρι μας οδηγώντας μεθυσμένο ή «φτιαγμένο» πήρε σβάρνα άτυχους πεζούς, εποχούμενους ή οτιδήποτε βρέθηκε στο πέρασμά του… Αλλοτε πάλι φταίει η «κακιά ώρα» επειδή έφηβοι/ες χρησιμοποιούν βία, μαχαιρώνουν ή/και δολοφονούν συνομηλίκους ή άλλους… Ναι, ενδεχομένως να φταίει η κακιά ώρα για τα ανυποψίαστα θύματα που είχαν την ατυχία να βρεθούν στο διάβα νταήδων, αυτό ωστόσο δεν μπορεί να ισχύει και για τους θύτες.
Πολλοί, συνειδητά ή μη, «ξεχνούν» πως συχνά πολλά γίνονται (ή δεν γίνονται) για χρόνια προτού φτάσει η «κακιά ώρα». Πολλά παιδιά και έφηβοι με ατομικές δυσκολίες που μεγαλώνουν σε συνθήκες παραμέλησης ή κακοποίησης, χωρίς ζεστασιά, καθοδήγηση και οριοθέτηση, από γονείς με δυσκολίες ψυχικής υγείας, χρήση ουσιών, ανεργία, φτώχεια κ.λπ. θα αναπτύξουν προβλήματα διαγωγής (συμπεριφοράς), παραβατικότητα και αργότερα στη ζωή τους, σε ποσοστό 30%-40%, αντικοινωνικότητα. Οι νεαροί αυτοί χρειάζονται ουσιαστική παρέμβαση στη σχολική ή, προτιμότερο, στην προσχολική τους ηλικία, και μερικές φορές να απομακρύνονται από το στερητικό ή/και κακοποιητικό τους οικογενειακό περιβάλλον, εφόσον αυτό αδυνατεί να βοηθηθεί για να τους παρέχει τα δέοντα για τη φυσιολογικότερη δυνατή ανάπτυξή τους. Η πολιτεία οφείλει να διαθέτει τις απαραίτητες εναλλακτικές δομές και θεσμούς για την ασφαλή και προστατευμένη διαβίωση αυτών των ανηλίκων. Η απόφαση για την επιμέλειά τους λαμβάνεται μετά από εισηγήσεις κρατικών δομών με βάση συγκεκριμένα επιστημονικά κριτήρια, αίσθημα ευθύνης και όχι με βάση προσωπικές απόψεις και απωθημένα, συναισθηματικές ή άλλες πιέσεις, παρωχημένες κοινωνικές αντιλήψεις και στερεότυπα.
Τα ποσοστά νεανικής παραβατικότητας έχουν σημαντικά μειωθεί σε πολλές χώρες ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, χάρη στα οργανωμένα προγράμματα και μέτρα που ελήφθησαν. Στη χώρα μας η επιθετικότητα, η βία και η παραβατικότητα των νέων θα έπρεπε να αποτελούν κυρίαρχο θέμα δημόσιας υγείας. Τη βλέπουμε να εκδηλώνεται καθημερινά με διάφορες εκφάνσεις: εκφοβισμός και βία στο σχολείο (bullying), βία στις γειτονιές, βία στο Διαδίκτυο, βία στους δρόμους με τη μορφή της – συγκεκαλυμμένης – αυτοκτονικότητας ή εγκληματικότητας (τι άλλο μπορεί να είναι όταν κάποιος/α πίνει τον αγλέουρα και οδηγεί με 200 χλμ. την ώρα;). Σύμφωνα με πολύ πρόσφατα στοιχεία του ΠΟΥ (2024) σχεδόν 193.000 δολοφονίες παγκοσμίως αφορούν τις ηλικίες 15-29 ετών, αποτελώντας από τις κύριες αιτίες νεανικών θανάτων και 40% του συνόλου.
Δική μας μελέτη σε μεγάλο δείγμα ελλήνων εφήβων, στο πλαίσιο του διηπειρωτικού δικτύου Global Child Adolescent Mental Health Study (GCAMHS), έδειξε πως τα ποσοστά bullying μεταξύ 2017 και 2022 έχουν τρι/τετραπλασιαστεί (παραδοσιακός/ψηφιακός εκφοβισμός). Εξίσου ανησυχητικά είναι όμως και τα υψηλά ποσοστά επιθετικότητας προς τον εαυτό με αυτοτραυματισμούς, ιδέες και απόπειρες αυτοκτονίας. Πρόσφατα (2025) δεδομένα από ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο και 44 άλλες χώρες δείχνουν πως η κρίση της ψυχικής υγείας έχει μετατοπιστεί πια στις νέες ηλικίες (αντί της μέσης ηλικίας) και αυτό αποδίδεται στην πανδημία, στις παρατεταμένες επιπτώσεις της ύφεσης στις προοπτικές εργασίας και στέγασης των νέων, στην ολοένα μειούμενη χρηματοδότηση των κοινωνικών υπηρεσιών και ψυχικής υγείας, στην άλογη και επιβλαβή επίδραση νέων τεχνολογιών κ.λπ.
Φταίνε λοιπόν τα παιδιά μας; Προφανώς, όχι. Οταν συμβαίνουν τα παραπάνω, σημαίνει πως έχουμε αποτύχει σε διάφορα επίπεδα: γονείς, σχολείο, γειτονιά, κοινωνία, υπηρεσίες, κράτος. Χρειάζονται έγκαιρες παρεμβάσεις διαχείρισης και κυρίως πρόληψης, με εστιασμένες δράσεις από την πολιτεία σε επίπεδο ατόμου, οικογένειας, σχολείου, γειτονιάς, κοινωνίας. Ας αναλάβουμε λοιπόν όλοι τις ευθύνες μας (και κυρίως οι θεματοφύλακες) αντί να αρνούμαστε, υποτιμούμε, δικαιολογούμε ελαφρά τη καρδία, ανεχόμαστε ή αφήνουμε χωρίς επιπτώσεις αντικοινωνικές συμπεριφορές, από τις πιο ελαφρές έως τις πιο σοβαρές, επικαλούμενοι, μεταξύ άλλων, και την «κακιά ώρα»!
Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι ομότιμος καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, ιδρυτής και πρόεδρος ΔΣ Ελληνικού Ινστιτούτου Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας