Αρχαίο DNA ξαναγράφει την ιστορία της σύφιλης: Δεν την έφερε ο Κολόμβος; Τι αποκαλύπτει σκελετός 5.500 ετών
Για αιώνες, η σύφιλη κουβαλά μαζί της όχι μόνο το βάρος μιας σοβαρής ασθένειας, αλλά και ένα ιστορικό μυστήριο: Από πού ξεκίνησε; Η Ευρώπη του 15ου αιώνα, όπου καταγράφηκαν οι πρώτες μεγάλες επιδημίες, ή η Αμερική, με την οποία η Ευρώπη ήρθε σε επαφή μετά τα ταξίδια του Χριστόφορου Κολόμβου; Μια νέα ανακάλυψη από την Κολομβία έρχεται να μετατοπίσει δραστικά το χρονολόγιο και να δώσει νέα τροφή στη συζήτηση.
Σε ένα βραχώδες καταφύγιο στα όρια της σαβάνας της Μπογκοτά, οι επιστήμονες ανέλυσαν το αρχαίο DNA ενός σκελετού ηλικίας περίπου 5.500 ετών. Ο άνθρωπος αυτός, ένας μεσήλικας κυνηγός-τροφοσυλλέκτης, έφερε στο σώμα του γενετικά ίχνη ενός άγνωστου έως σήμερα στελέχους του βακτηρίου Treponema pallidum — του μικροοργανισμού που προκαλεί τη σύφιλη αλλά και συγγενικές ασθένειες του δέρματος. Πρόκειται για το αρχαιότερο γενετικό αποτύπωμα του βακτηρίου που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα.
Το εύρημα είναι εντυπωσιακό όχι μόνο λόγω της ηλικίας του, αλλά και επειδή ο σκελετός δεν έφερε τα χαρακτηριστικά οστικά σημάδια που συνήθως συνδέονται με προχωρημένα στάδια της νόσου. Αυτό υποδηλώνει ότι οι πρώιμες μορφές του βακτηρίου ίσως προκαλούσαν διαφορετικά ή ηπιότερα συμπτώματα ή ότι η ασθένεια εκδηλωνόταν με τρόπους που δεν άφηναν πάντα εμφανή ίχνη στα οστά.
Η γενετική ανάλυση έδειξε ότι το συγκεκριμένο στέλεχος είχε ήδη αρχίσει να αποκλίνει εξελικτικά από τις σύγχρονες μορφές του βακτηρίου πριν από περίπου 13.700 χρόνια. Με απλά λόγια, τα treponemal νοσήματα φαίνεται πως κυκλοφορούσαν και εξελίσσονταν στην αμερικανική ήπειρο χιλιάδες χρόνια πριν εμφανιστούν στα ιστορικά αρχεία της Ευρώπης.
Παρότι η ανακάλυψη δεν απαντά οριστικά στο ερώτημα αν αυτές οι αρχαίες μορφές μεταδίδονταν σεξουαλικά όπως η σύφιλη σήμερα, ενισχύει σημαντικά την άποψη ότι η Αμερική έπαιξε κεντρικό ρόλο στην πρώιμη ιστορία του παθογόνου. Το παζλ παραμένει περίπλοκο, αλλά τα κομμάτια του αρχίζουν να τοποθετούνται πολύ πιο πίσω στον χρόνο απ’ ό,τι πιστεύαμε.
Πέρα από το ιστορικό ενδιαφέρον, η σημασία της ανακάλυψης αγγίζει και το παρόν. Η σύφιλη γνωρίζει τα τελευταία χρόνια παγκόσμια αναζωπύρωση, και η κατανόηση της βαθιάς εξελικτικής της ιστορίας μπορεί να προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για τον έλεγχο και την αντιμετώπισή της. Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, η παλαιογενωμική δεν φωτίζει μόνο το παρελθόν, αλλά βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τους κινδύνους που εξακολουθούν να μας συνοδεύουν.
Ίσως, τελικά, η σύφιλη να ήταν μία από τις πρώτες «παγκοσμιοποιημένες» ασθένειες στην ανθρώπινη ιστορία — ένας προάγγελος των σύγχρονων πανδημιών. Και ένα ακόμη παράδειγμα του πώς τα οστά του παρελθόντος μπορούν να αλλάξουν όσα θεωρούσαμε δεδομένα για την ανθρώπινη ιστορία και την υγεία μας.