Η «δημογραφική βόμβα» απειλεί τις συντάξεις του ευρωπαϊκού Νότου
Η βιωσιμότητα των συντάξεων αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες δημοσιονομικές προκλήσεις για τα κράτη της ευρωζώνης. Κάθε χρόνο καθίσταται πιο «ακριβό» να στηρίζονται οι συνταξιούχοι σε οικονομίες όπου η εργατική δύναμη μειώνεται και ο μη ενεργός πληθυσμός αυξάνεται. Ωστόσο, ορισμένες χώρες αντιμετωπίζουν εντονότερες πιέσεις. Οι γνωστές ως PIGS, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία και Ελλάδα, βρίσκονται σε πιο σύνθετο περιβάλλον, με αυξημένο κίνδυνο επιστροφής σε κατάσταση υψηλής ευαλωτότητας σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη.
Οι οικονομίες του ευρωπαϊκού Νότου κινδυνεύουν να βρεθούν αντιμέτωπες με μεγαλύτερα ελλείμματα, υψηλότερο δημόσιο χρέος και χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης. Η λεγόμενη «δημογραφική βόμβα» ενδέχεται να αποδειχθεί καθοριστική για τη δημοσιονομική σταθερότητα την επόμενη δεκαετία.
Αύξηση κόστους και ανισορροπίες
Το δημοσιονομικό κόστος των συντάξεων στη ζώνη του ευρώ εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά περίπου 1% του ΑΕΠ μέσα στην επόμενη δεκαετία, με σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών. Σε οικονομίες με ήδη επιβαρυμένους προϋπολογισμούς, ακόμη και αυτή η αύξηση μπορεί να προκαλέσει ανησυχία στις αγορές σχετικά με τη βιωσιμότητα του χρέους.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 47% των δαπανών κοινωνικής προστασίας κατευθύνεται σε συντάξεις και επιδόματα επιβίωσης, ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τις δαπάνες για ασθένεια, αναπηρία ή οικογενειακή στήριξη.
Η Ισπανία στο επίκεντρο
Η Ισπανία ξεχωρίζει λόγω της ταχείας γήρανσης του πληθυσμού. Οι πρώτες ομάδες των baby boomers άρχισαν να συνταξιοδοτούνται το 2023, και η διαδικασία θα συνεχιστεί για περίπου 16 χρόνια. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι έως το 2050 ο πληθυσμός άνω των 65 ετών θα αυξηθεί κατά πάνω από 6 εκατομμύρια, ενώ ο ενεργός πληθυσμός θα μειωθεί έως και κατά 2,6 εκατομμύρια άτομα.
Η αντικατάσταση της γενιάς του baby boom από μικρότερες γενιές αναμένεται να πιέσει την οικονομία, με εκτιμήσεις για πτώση του ΑΕΠ κατά κεφαλήν έως και 20%. Η Ισπανία προβλέπεται να διαθέτει το πιο δαπανηρό συνταξιοδοτικό σύστημα μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ, φτάνοντας το 17,3%-17,8% του ΑΕΠ το 2050.
Ιταλία και Πορτογαλία υπό πίεση
Η Ιταλία αντιμετωπίζει επίσης σοβαρές προκλήσεις. Οι δαπάνες για συντάξεις τρίτης ηλικίας είναι οι υψηλότερες στην ΕΕ, κυμαινόμενες μεταξύ 13% και 15% του ΑΕΠ, με εκτιμώμενη αύξηση 1,5% μέσα στην επόμενη δεκαετία. Παρά τις μεταρρυθμίσεις, ο έντονος δημογραφικός μετασχηματισμός και οι χαμηλοί δείκτες γονιμότητας αναμένεται να αυξήσουν τις δαπάνες κατά περίπου 4% του ΑΕΠ μεταξύ 2025 και 2035.
Η χώρα παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτη στις αναταράξεις των αγορών ομολόγων, εξαιτίας του υψηλού χρέους και της χαμηλής ανάπτυξης. Στην Πορτογαλία, αν και η οικονομία παρουσιάζει θετικά σημάδια, ο γηράσκων πληθυσμός και η συνταξιοδότηση της γενιάς baby boom αναμένεται να αυξήσουν τις δαπάνες κατά περίπου 3% του ΑΕΠ έως το 2035. Οι μεταρρυθμίσεις περιορίζουν το καθαρό κόστος στο 0,5% του ΑΕΠ, κάτω από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.
Η ελληνική πρόκληση
Στην Ελλάδα, οι προβλέψεις παραμένουν δυσμενείς. Η γήρανση του πληθυσμού, οι χαμηλοί ρυθμοί γεννήσεων και το υψηλό δημόσιο χρέος δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα που απειλεί τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα του συνταξιοδοτικού συστήματος.
Η νότια Ευρώπη συνολικά φαίνεται πως θα υποστεί μεγαλύτερες πιέσεις, καθώς οι δημογραφικές και δημοσιονομικές ανισορροπίες ενισχύονται. Παρά τα προσωρινά οικονομικά «θαύματα», η ανάγκη για τολμηρές και σταθερές μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό σύστημα είναι πλέον επιτακτική. Η αδράνεια και η μερική ανατροπή προηγούμενων παρεμβάσεων απλώς μεταθέτουν το πρόβλημα στο μέλλον, αυξάνοντας τον κίνδυνο νέων οικονομικών αναταράξεων και δημοσιονομικής αστάθειας.