Το «φάντασμα» ενός γυναικείου προσώπου αποκαλύπτει ένα άγνωστο έργο του Ρούμπενς
Ένα έργο που πέρασε σχεδόν απαρατήρητο σε μικρή δημοπρασία της βόρειας Ευρώπης πριν από τρία χρόνια, αγορασμένο για λιγότερα από 100.000 ευρώ, επανέρχεται σήμερα στο προσκήνιο της διεθνούς ιστορίας της τέχνης, καθώς αποδίδεται πλέον με σοβαρές πιθανότητες στον Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς. Πρόκειται για μια μελέτη κεφαλής ηλικιωμένου άνδρα με γενειάδα, έργο γύρω στο 1609, η οποία κρύβει μια εντυπωσιακή ιδιαιτερότητα: όταν ο πίνακας περιστραφεί, μέσα από τη γενειάδα του ανδρικού προσώπου «αναδύεται» το φάντασμα ενός γυναικείου προσώπου, αποτέλεσμα της επαναχρησιμοποίησης του χαρτιού από τον καλλιτέχνη.
Την απόδοση του έργου στον Ρούμπενς υποστηρίζει ο Βέλγος έμπορος τέχνης Klaas Müller, ο οποίος εντόπισε το έργο διαδικτυακά, καταχωρισμένο απλώς ως δημιούργημα «άγνωστου Φλαμανδού ζωγράφου». Όπως έχει περιγράψει, η ποιότητα της πινελιάς και η φυσιογνωμία του προσώπου του φάνηκαν αμέσως οικείες. Η σύγκριση με τη μορφή του Αγίου Θωμά από τη σειρά των Αποστόλων που φιλοτέχνησε ο Ρούμπενς για τον δούκα της Λέρμα, έργο που φυλάσσεται στο Μουσείο του Πράδο, ενίσχυσε την υποψία ότι βρισκόταν μπροστά σε ένα χαμένο ή παραγνωρισμένο έργο του μεγάλου Φλαμανδού.
Για να επιβεβαιώσει την εκτίμησή του, ο Müller απευθύνθηκε στον ιστορικό τέχνης Ben van Beneden, πρώην διευθυντή της Οικίας-Μουσείου Ρούμπενς στην Αμβέρσα. Ο Van Beneden, με την απαραίτητη επιστημονική επιφύλαξη, χαρακτήρισε το έργο εκτελεσμένο με «εξαιρετικό σφρίγος και εντυπωσιακή οικονομία μέσων», σημειώνοντας ότι το επίπεδο δεξιοτεχνίας καθιστά την απόδοση στον Ρούμπενς «πολύ πιθανή». Η γνώμη αυτή δεν συνιστά ακόμη οριστική πιστοποίηση, αλλά προσθέτει σημαντικό βάρος στην υπόθεση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υλικότητα του έργου. Ο Ρούμπενς, γνωστός για την ταχύτητα και την ελευθερία με την οποία εργαζόταν σε μελέτες και προσχέδια, φαίνεται ότι ανακύκλωσε το ίδιο φύλλο χαρτιού. Στην πίσω όψη, όταν το έργο περιστραφεί, σχηματίζεται το περίγραμμα ενός γυναικείου προσώπου, το οποίο μοιάζει να ξεπροβάλλει μέσα από τη γενειάδα του άνδρα. Το «οπτικό αυτό ηχώ», όπως το περιγράφει ο Müller, δεν αποτελεί απλώς τεχνική ιδιοτροπία, αλλά αποκαλύπτει τον παιγνιώδη και πειραματικό χαρακτήρα του Ρούμπενς, τη διάθεσή του να δοκιμάζει μορφές και συνθέσεις ακόμη και σε έργα εργαστηριακού χαρακτήρα.
Η μελέτη αυτή φαίνεται επίσης να λειτουργεί ως ένα είδος εικαστικού αποθέματος για τον ζωγράφο. Η ίδια κεφαλή έχει αναγνωριστεί, με παραλλαγές, σε μεγάλα έργα του, όπως η «Ανύψωση του Σταυρού» στον καθεδρικό ναό της Παναγίας στην Αμβέρσα, όπου ο ηλικιωμένος άνδρας ταυτίζεται με τον Άγιο Αμάνδο, αλλά και στο «Προσκύνημα των Μάγων», όπου η μορφή επανεμφανίζεται ως ο Μάγος Μελχιόρ. Αντίστοιχα, συνδέεται ξανά με τον Άγιο Θωμά στο Αποστολάριο της συλλογής Λέρμα στο Πράδο. Αυτή η επαναχρησιμοποίηση επιβεβαιώνει τη σημασία τέτοιων σπουδών στο δημιουργικό εργαστήριο του Ρούμπενς.
Το έργο αναμένεται να παρουσιαστεί δημόσια στη Brafa Art Fair στις Βρυξέλλες, προσφέροντας στο κοινό και στους ειδικούς την ευκαιρία να το δουν από κοντά και να συμμετάσχουν στη συζήτηση γύρω από την απόδοσή του. Αν και η εμπορική του αξία παραμένει προς το παρόν ανοιχτή, αξίζει να σημειωθεί ότι το ρεκόρ για μελέτη του Ρούμπενς ανέρχεται σε 8,2 εκατομμύρια δολάρια, ποσό που καταβλήθηκε σε δημοπρασία του Sotheby’s το 2019.
Πέρα από την οικονομική διάσταση, η σημασία του έργου είναι κυρίως ιστορική και ερμηνευτική. Το «φάντασμα» του γυναικείου προσώπου δεν είναι απλώς μια οπτική περιέργεια, αλλά ένα σιωπηλό τεκμήριο της διαδικασίας σκέψης ενός καλλιτέχνη που αντιμετώπιζε το χαρτί και το χρώμα ως ζωντανό πεδίο πειραματισμού. Αν η απόδοση στον Ρούμπενς επιβεβαιωθεί οριστικά, θα πρόκειται για ένα ακόμη κομμάτι που συμπληρώνει το παζλ της δημιουργικής του μεθόδου και υπενθυμίζει ότι ακόμη και τέσσερις αιώνες μετά, το έργο του εξακολουθεί να αποκαλύπτει νέα, απρόσμενα πρόσωπα.