Davalı muhtariyet: «Qırım Cumhuriyeti Künü» ve qırımtatar meselesi

Qırımda yanvarniñ 20-nde 1991 senesi Qırım muhtariyetiniñ ğayrıdan tiklenmesinen bağlı referendum yıllığı qayd etile. 2014 senesiniñ başında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ, bu kün bayram olaraq ilân etildi ve «Qırım Cumhuriyeti Künü» dep adlandırıldı. Qırımtatar Milliy Meclisi yarımadada qırımtatar muhtariyetiniñ qurulması içün Ukraina Anayasasına deñişmeler kirsetilmeli, dep israr ete. 


Davalı bayram ve işğal etilgen Qırımnıñ statusınen bağlı esas suallerge Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında 2017 senesi yanvarniñ 20-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev cevap bergen edi. Meseleniñ aktual olğanını tüşünip, maqaleni tekrar derc etemiz.


– «Qırım Cumhuriyeti Künü» yanvarniñ 20-nde qayd etilmelimi?


– Bir kere hayırlav mesaclarını alğan edim, şaştım. Hatırlatayım ki, 1991 senesi yanvarniñ 20-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi içün sözde referendum olıp keçti, o, qırımtatar halqına bir şey bermedi. Daa 1989 senesi Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Yuqarı Şurası alğan qararına köre, 1944 senesi sürgünliginden soñ qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası topraq meselesi çezilmese imkânsız ola. O vaqtı, 80-lerniñ soñunda, MSSCni ğayrıdan tiklemege qarar aldılar, bütün idare organlarınıñ erkânına qırımtatarlar kirecek edi.


– Demek ki, 1991 senesinden soñ Ukraina akimiyeti sovet reberleri añlağan ve azırlağan şeylerge emiyet bermediler?



Er angi devlette bir halq toplu şekilde yaşasa, onıñ terkibinde muhtariyet ola bile

Eskender Bariyev


– Öyle. Ukraina akimiyetini unitar devlet erkânındaki muhtariyet qorquzğan edi, çünki daa o vaqıt bugünki «DNR», «LNR» ve diger sahte devletler içün telükeli emsal peyda olğan edi. Faqat er angi devlette bir halq toplu şekilde yaşasa, onıñ terkibinde muhtariyet ola bile. Neticede vaziyet bir tarafqa deñişeceginden qorqqan Ukraina qırımtatarlarnen işbirligi yapmayıp, Qırım Muhtar Cumhuriyetini saqlap qaldı.




– Bugün Qırım Rusiyeniñ işğali altında qalğanda Ukraina bunı nasıl çeze bile?


– Hatalarnı tanıp, bütün qararlarnı tüşünmek kerek, kelecek içün qanun ya da Anayasa deñişmeleri yazılmalı. Mence, işğal bitken soñ Qırımnıñ territorial muhtariyetini saqlap qalmaq manasız bir şey – biz etnik muhtariyet aqqında aytamız, onıñ sıñırları degil, mündericesi, tamır halqlar aqlarınıñ saqlap qalması ve qorçalavı müim.


– İlhaq vaqtında Rusiye qırımtatarlarğa ne vade etken edi, hatırlatıp olursıñızmı?


– Rusiyeliler Qırımnıñ Devlet şurasında yerlerniñ 20%-nı bizim vekillerimizge bermege teklif etken edi, yarımadada üç devlet tili olacağını ve ilâhre aytqan ediler. Amma añlaşıldı ki, halqara uquqnı bozğan devletnen añlaşacaq bir şey yoq. Böyle olğanını kördik: Qırım Rusiyege tamır halqlarnıñ aqları kefil etilgen istiqrar regionı olaraq degil, er angi idare ve insan aqlarından temizlengen topraq olaraq kerek. Şu sebepten «Qırım Cumhuriyeti Kününi» işğalcilernen beraber qayd etmek – olarnıñ yalan ve repressiyalarına qoltutmaq demektir.


Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi