Кўчмас мулк ва транспорт воситалари олди-сотдиси бўйича янги тартиб...

Кўчмас мулк объектлари, ишлаб чиқарилганига ўн йилдан ошмаган М, Н, О ва Г тоифага кирувчи транспорт воситалари ҳамда махсус автотранспорт воситалари олди-сотдисида ҳисоб-китобларни янада тартибга солишга қаратилган янги тартиб тайёрланмоқда. Бу — нотариуслар ва банклар ўртасида электрон маълумотлар алмашиш қоидаларини белгилайдиган Низом лойиҳаси бўлиб, асосий мақсад битта: пул хавфсиз бўлсин, шартнома эса шаффоф ўтсин.

Лойиҳага кўра, шартнома тарафлари келишувга келгач, харидор ёки унинг вакили банкка мурожаат қилиб, эскроу ҳисобварағини очади ва шартнома бўйича пул маблағларини шу ҳисобвараққа жойлайди. Эътиборли жиҳати: ҳар бир олди-сотди шартномаси учун алоҳида — битта эскроу ҳисобварағи очилади. Яъни “ҳаммасини бир қопқа солиб” юбориш йўқ, ҳар бир битим алоҳида назоратда бўлади.

Шартномани тасдиқлашдан олдин нотариус автоматлаштирилган ахборот тизими орқали банкка электрон сўров йўллайди. Бунда эскроу ҳисобварақда шартнома суммасига тенг маблағ бор-йўқлиги реал вақт режимида текширилади. Агар ҳисобварақ ёпиб қўйилган бўлса ёки маблағ етарли бўлмаса, нотариус шартномани тасдиқлашни рад этади. Демак, “пул кейинроқ тушади” деган гаплар билан ҳужжат ўтказиб юбориш бўлмайди.

Шартнома тасдиқлангандан кейин эса нотариус бу ҳақда банкка электрон хабар юборади. Шундан сўнг банк эскроуда турган пулни автоматик тарзда сотувчининг ҳисобварағига ўтказади. Бу ердаги мантиқ оддий: шартнома тасдиқланмаса — пул сотувчига кетмайди, тасдиқланса — пул кечиктирилмасдан ўтади.

Яна бир муҳим нуқта: агар шартнома тасдиқланмай қолса, харидор ёки унинг вакилининг мурожаати асосида эскроу ҳисобварақдаги маблағлар қайтариб берилади. Яъни битим амалга ошмади — пул ҳам “осилиб” қолмайди.

Низом талабларининг бажарилиши устидан Адлия вазирлиги ҳамда Марказий банк мониторинг олиб бориши ҳам кўзда тутилмоқда. Бу эса тизим ишлашига, қоидалар қағозда қолиб кетмаслигига хизмат қилиши керак.

Хулоса қилиб айтганда, лойиҳа амалиётга кирса, кўчмас мулк ва айрим транспорт воситалари олди-сотдисида пул ҳаракати анча муҳофазали ва назоратли бўлади: аввал пул — эскроуда, кейин текширув — реал вақтда, шундан кейингина шартнома ва тўлов. Мана шу — битимларда “ишонч”ни қоғоздан амалиётга кўчирадиган формат.