Қирғизистонда Ташиев истеъфоси ортида қандай сиёсий ўйинлар бор?
Қирғизистонда сўнгги кунлар сиёсий саҳнада катта резонанс берган қарор билан ёдда қолди: Қирғизистонда Қамчибек Ташиевнинг кутилмаганда лавозимдан озод этилгани турли саволлар ва тахминларни кучайтирди. Гап шундаки, у фақат бир идора раҳбари эмас, балки давлат хавфсизлик вертикалида оғир “вазн”га эга шахс сифатида қараларди.
Маълумотларга кўра, 10 февраль куни Садир Жапаров имзолаган фармон билан Ташиевнинг Вазирлар Маҳкамаси раиси ўринбосари — Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси сифатидаги ваколатлари муддатидан олдин тугатилган. Шу қарор ортидан қўмита тизимидаги бир қатор раҳбарлар алмашинуви ҳақида ҳам маълумотлар тарқади — бу эса “оддий кадр ўзгариши” деган сценарийдан кўра, каттароқ манзарани кўрсатади.
Энг қизиқ нуқта: расмий изоҳда қарор “жамиятда бўлинишга йўл қўймаслик, аксинча бирдамликни мустаҳкамлаш” каби тушунтиришлар билан боғланади. Лекин сиёсатда “бир жумлада ҳамма нарса жойига тушиб қолди” деган ҳолат кам учрайди — айниқса хавфсизлик блокида.
Марказий Осиё бўйича таҳлилчилар эса бу воқеани хавфсизлик тизимидаги қаттиқроқ қайта марказлашув билан боғламоқда. Масалан, хавфсизлик архитектурасида тўлиқ қайта қуриш — айрим хизматларни ажратиб чиқиш, президентга тўғридан-тўғри бўйсунувчи янги тузилмалар шакллантириш, таъсирли лавозимлардаги шахсларни алмаштириш — “ишонч инқирози” деган тушунчага яқин манзара пайдо қилади. Яъни ҳокимиятнинг энг сезгир қисми — хавфсизлик элитаси — ҳаддан ташқари мустақиллашиб кетмасин, деган сигнал сифатида кўрилади.
Шу контекстда сиёсатшунос Отабек Акромовнинг фикридаги асосий ғоя шундай: хавфсизлик элитасининг алоҳида сиёсий каналлар орқали “ўз ўйини”ни бошлаши ҳақидаги шубҳалар президент учун стратегик хавфга айланиши мумкин. Бу ерда гап шахс ҳақида эмас, механика ҳақида — тизим кимнинг қўлида қаттиқроқ жамланиши ҳақида.
Яна бир “оғриқли” нуқта — президентлик муддати мавзуси. Таҳлилга кўра, 2021 йилги конституцион ўзгаришлардан кейин муддат масаласи атрофидаги ҳар қандай очиқ муҳокама режим учун беқарорлик омили бўлиб кўриниши мумкин. Шу сабаб, ҳокимият “қўлдан чиқиб кетиши мумкин бўлган” ҳар қандай таъсир марказини олдиндан назоратга олишга уринади, деган қарашлар ҳам бор.
Албатта, буларнинг барчаси тахмин ва талқинлар. Расмий ҳужжатда эса факт битта: Ташиевнинг ваколати муддатидан олдин тугатилди. Қолгани — сиёсатнинг классикаси: катта қарорлардан кейин саволлар кўпаяди, жавоблар эса одатда секин келади.
Бир нарса аниқ: Қирғизистонда хавфсизлик тизими атрофидаги ҳаракатлар бугунги куннинг энг катта сиёсий сюжетларидан бирига айланди. Энди эса асосий интрига — кейинги қадамлар: тизимдаги янги баланс қандай қурилади ва бу “бирдамлик” деб айтилаётган мақсадга чиндан ҳам олиб борадими ёки янги рақобат босқичини бошлаб берадими?