Хитой илмий сармояда олдинга чиқди: АҚШ қайси ўринни эгаллаб турибди?
Ўнлаб йиллар давомида АҚШ тадқиқот ва ишланмаларга (R&D) энг катта пул йўналтираётган давлат сифатида “биринчи рақам” бўлиб келган. Лекин ҳозир майдонда янги сценарий: Хитой жаҳон илмий-технологик мусобақасида жуда жиддий рақобатчига айланиб бўлди — ва бу энди оддий тенденция эмас, қудратлар мувозанати ўзгаришига ўхшаяпти.
WIPO маълумотларига таянадиган янги инфографика шуни кўрсатадики, Хитойнинг глобал R&D харажатларидаги улуши 2000 йилдаги 4,0 фоиздан 2024 йилга келиб 27,4 фоизгача сакраб чиққан. Бу — 24 йил ичида “ким кўпроқ ўйин қилади” деган баҳсда рекорд даражадаги бурилиш.
Энг қизиғи, 2024 йилда сарф ҳажми бўйича ҳам биринчи ўрин Хитойга кетди: ҳисоб-китобларга кўра, у R&D’га 785,9 миллиард доллар инвестиция киритган. АҚШ эса 781,8 миллиард доллар билан иккинчи ўринда — фарқ жуда кичик, лекин символик жиҳатдан катта. Шу билан жаҳондаги R&D пулининг асосий қисми айнан шу икки давлат атрофида айланяпти.
Осиёнинг “инновация маркази”га айланиб бораётгани ҳам бежиз эмас. WIPO баҳолашида Осиё 2024 йилда жаҳон R&D’сининг тахминан 45 фоизини ташкил этган, 2000 йилда бу кўрсаткич 23 фоиз атрофида эди. Яъни, марказ оғирлиги аста-секин Шарқ томон силжияпти. Бу жараёнда Жанубий Корея ва Ҳиндистоннинг ҳиссаси ҳам ошиб бормоқда.
Нега Хитой бундай тез олдинга чиқди? Биринчидан, давлат сиёсати ва узоқ муддатли устувор йўналишлар (айниқса, “стратегик технологиялар”) катта роль ўйнаяпти — кўп таҳлилларда Хитойнинг инновация тизимида давлат етакчилик қиладиган ташаббуслар кучли экани таъкидланади.
Иккинчидан, АҚШда эса модель бошқача: у ерда хусусий сектор R&D’нинг асосий “мотори”. Дунёда корпоратив тадқиқотга энг катта пул тикаётган компаниялар қаторидан Амазон, Алфабет кабилар тез-тез тилга олинади.
Учинчи ўринда Япония: 2024 йилда у тахминан 186 миллиард доллар сарфлаган. Аммо динамика унчалик қувонтирмайди: WIPO ҳисоботида 2000–2024 даврида Япониянинг жаҳон улуши 7,2 фоиз пунктага камайгани айтилади (пасайиш бўйича АҚШ ҳам юқорида). Японияда корпоратив тадқиқотларда Тойота анъанавий етакчилардан бири, Хонда ҳам фаол иштирокчи сифатида кўрсатилади.
Европа ҳам топ-10да учта давлат билан бор: Германия (4-ўрин), Буюк Британия (6-ўрин), Франция (8-ўрин). Лекин WIPO баҳолашига кўра, бу “эски инновация грандлари” ҳам 2000 йилдан бери жаҳон улушининг бир қисмини йўқотган. Россия эса R&D сарфлари бўйича дунёда 11-ўрин атрофида қайд этилади.
Қисқаси, катта расм шундай: глобал R&D 2024 йилда тахминан 2,87 триллион долларга етган ва дунё иқтисодиёти тобора “илмий-инновацион” режимга ўтяпти.
Бундан кейин нимани кутамиз? Осиёда рақобат янада қизийди, АҚШ эса хусусий сектор кучини сақлаган ҳолда стратегик соҳаларда тезликни оширишга мажбур бўлади. Яъни, келажакда технология учун кураш “лабораториядаги тинч иш” эмас — бу реал геоиқтисодий пойга. Ва ким кўпроқ тикиш қилса, эртанги бозор қоидаларини ҳам ўша ёзади.