Prof. Modzelewski: Dlaczego system dręczy tych, którzy płacą podatki?

W polskim systemie podatkowym od lat obserwujemy paradoks: uczciwi podatnicy są poddawani permanentnej kontroli, podczas gdy prawdziwi oszuści działają poza oficjalnym obiegiem i skutecznie unikają odpowiedzialności. Czy system powinien dalej dręczyć tych, którzy starają się wypełniać obowiązki, czy wreszcie skoncentrować się na realnej walce z unikającymi podatków? To pytanie fundamentalne, które dotyka nie tylko fiskalnej efektywności, ale i sprawiedliwości całego systemu.

prof. Witold Modzelewski
Instytut Studiów Podatkowych

W felietonie tym chciałbym poruszyć kwestie fundamentalne, dotyczące funkcjonowania naszego systemu podatkowego i gospodarki jako całości. Do tej pory koncentrowaliśmy się głównie na szczegółach: nowych obowiązkach sprawozdawczych, raportach, systemach kontroli i narzędziach, które mają usprawnić działanie aparatu fiskalnego. Oczywiście te sprawy są niezwykle istotne, bo wchodzą w codzienną praktykę biznesową, kształtują przepływy finansowe i prawne w przedsiębiorstwach. Jednak warto czasem zatrzymać się na moment i zadać pytanie o kwestie podstawowe: co naprawdę powinno być celem państwa w obszarze podatków? Czy uwaga powinna koncentrować się przede wszystkim na uczciwych podatnikach, którzy starają się wywiązywać ze swoich zobowiązań, czy też na tych, którzy świadomie unikają płacenia podatków?

Od lat w kontaktach z przedsiębiorcami, księgowymi i doradcami finansowymi pojawia się to zasadnicze pytanie. Dotyczy ono nie tylko aspektów prawnych, ale także etyki i sensu samego systemu fiskalnego. Obserwujemy bowiem model, w którym ciężar kontroli spada niemal wyłącznie na tych, którzy przestrzegają prawa. To oni prowadzą ewidencję, wystawiają faktury, raportują dane do systemu JPK, przesyłają informacje do KSeF – i to wobec nich stosuje się permanentny nadzór. Tymczasem osoby, które potrafią unikać opodatkowania, często pozostają poza oficjalnym obiegiem gospodarczym.

Jeżeli kontrola koncentruje się na księgach, sprawdzane są tylko te podmioty, które je prowadzą. Ci, którzy skutecznie unikają podatków, często w ogóle ich nie prowadzą albo prowadzą je w sposób niedostępny dla organów państwowych. W takim przypadku żadne obowiązki raportowe, w tym JPK, nie mają znaczenia – brak ksiąg oznacza brak możliwości skutecznej kontroli. Są też podatnicy, którzy prowadzą księgi nierzetelnie lub fałszywe. Jednak nawet wtedy dbają o ich perfekcyjny formalny wygląd. Zewnętrznie dokumenty takie nie różnią się od ksiąg prowadzonych rzetelnie, co skutecznie utrudnia wykrycie oszustwa.

Ci, którzy udają uczciwych podatników, wykorzystują formalną poprawność dokumentów do maskowania rzeczywistych działań. W istocie niepłacenie podatków staje się dla nich narzędziem nielegalnej konkurencji. Liderzy tego typu praktyk, konkurując ceną, finansują straty wynikające z deficytowej działalności dzięki unikaniu podatków. W efekcie eliminują z rynku uczciwych konkurentów, którzy nie mogą konkurować kosztami, ponieważ płacą wszystkie należności.

Dla tych podmiotów istnieją dwie główne strategie. Pierwsza – całkowite nieprowadzenie ksiąg rachunkowych, co automatycznie wyłącza ich spod kontroli formalnej. Druga – prowadzenie ksiąg nierzetelnie, świadomie ukrywając oszustwa za fasadą formalnej poprawności. To pokazuje, że system masowej kontroli formalnej obejmuje głównie tych, którzy już przestrzegają prawa, a nie faktycznych oszustów.

Nie mniej istotnym problemem jest interpretacja prawa. Przepisy podatkowe stają się coraz bardziej skomplikowane i niejednoznaczne. Uczciwy podatnik, działając w dobrej wierze, przyjmuje określony wariant interpretacyjny i stosuje go w praktyce. Po latach może się jednak okazać, że organ podatkowy reprezentuje inny pogląd. Różnice interpretacyjne bywają wtedy traktowane jako naruszenie prawa. To jest pozorna bezprawność – podatnik staje się „pozornym przestępcą” tylko dlatego, że jego pogląd różni się od poglądu władzy.

Pluralizm interpretacji jest naturalnym i nieuniknionym elementem funkcjonowania norm prawnych. Próba narzucenia jednej „ortodoksyjnej” wykładni prowadzi do represjonowania tych, którzy działają w dobrej wierze. Masowe kontrole, sprawdzanie JPK, faktur, ksiąg – mają wyłapać „odstępców od ortodoksji” i traktować ich jako osoby łamiące prawo. Tymczasem rzeczywistość pokazuje, że nie da się zagwarantować jednolitości poglądów, zarówno ex ante, jak i ex post.

Osoby zawodowo zajmujące się unikaniem podatków są nie tylko specjalistami w tej dziedzinie, ale także skutecznie ukrywają swój majątek. Nawet gdy zostaną przyłapani „na gorącym uczynku”, ich rzeczywisty majątek nie pozwala na efektywne ściągnięcie zaległości. To pokazuje, że skuteczna polityka podatkowa nie może ograniczać się wyłącznie do ustalenia zaległości. Musi obejmować także realne zabezpieczenie majątku tych podmiotów, tak aby należności mogły zostać rzeczywiście ściągnięte.

Dlatego podstawowe pytanie pozostaje aktualne: na kim państwo powinno koncentrować swoją uwagę? Czy celem fiskusa ma być maksymalizacja wpływów poprzez presję na podatników działających w dobrej wierze, czy realna walka z podmiotami, które zawodowo unikają opodatkowania? Obserwacje ostatnich lat pokazują, że zwiększanie obciążeń administracyjnych wobec uczciwych podmiotów nie przekłada się na wzrost dochodów budżetowych. Dochody nominalnie spadają, mimo dobrej kondycji gospodarki.

Działania fiskalne powinny być przede wszystkim adresowane do tych, którzy faktycznie unikają opodatkowania. Wymaga to nie tylko ustalenia zaległości, ale także umiejętności sięgnięcia do ich majątku i zabezpieczenia go na poczet zobowiązań podatkowych. W przeciwnym razie najwyższe decyzje wymiarowe pozostaną niewykonalne, a presja na uczciwych podatników pozostanie źródłem frustracji i obniżenia zaufania do państwa.

Warto też podkreślić, że system, który koncentruje się na masowej kontroli formalnej uczciwych podatników, jest nieefektywny nie tylko fiskalnie, ale i społecznie. Masowe sprawdzanie ksiąg, faktur, deklaracji i JPK prowadzi do przeciążenia przedsiębiorców, generuje dodatkowe koszty i spowalnia procesy biznesowe. Tymczasem faktyczni oszuści działają w cieniu prawa, a ich metody są coraz bardziej wyrafinowane.

Podsumowując, system podatkowy powinien mniej dręczyć tych, którzy uczciwie wykonują swoje obowiązki, a więcej wysiłku poświęcać wykrywaniu i ściganiu faktycznych oszustów podatkowych oraz zabezpieczeniu ich majątku. Tylko wtedy system stanie się sprawiedliwy, skuteczny i budzący zaufanie.

Artykuł Prof. Modzelewski: Dlaczego system dręczy tych, którzy płacą podatki? pochodzi z serwisu GF24.pl.