БЖЗҚ-дағы 63 миллиард теңге сұраусыз қалған: қазақстандықтар бұл ақшаны қалай ала алады?
Қазақстанда шамамен 63 миллиард теңге сұраусыз қалған. Бұл қаражат қайтыс болған салымшылардың 292 мыңға жуық зейнетақы шотында жинақталған. Туыстары жинақтардың бар-жоғын қалай тексере алады, қандай құжаттар қажет және мұраны қабылдау мерзімі өтіп кетсе не істеу керек деген сұрақтарға Tengrinews.kz тілшісі жауап іздеп көрді.
2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша, қайтыс болған салымшылардың 291 976 зейнетақы шотында 63 миллиард теңгеге жуық зейнетақы жинағы сұраусыз қалған. Бұл мәліметтерді Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) редакциямыздың ресми сауалына берген жауабында ұсынды.
Осындай бір шоттағы орташа сома шамамен 216 мың теңгені құрайды. Дегенмен, медианалық көрсеткіш айтарлықтай төмен - 35 мың теңге. Бұл сұраусыз қалған шоттардың жартысында осы сомадан аспайтын қаражат бар дегенді білдіреді. Ең жоғары қалдық 45 миллион теңгеге.
БЖЗҚ бұл статистикаға 6 айдан аз уақыт бұрын қайтыс болған адамдардың шоттары да кіретінін нақтылады. Мұндай жағдайларда мұраны қабылдау үшін берілген мерзім әлі аяқталмаған болуы мүмкін.
170 мыңға жуық шот немесе жалпы санның 58 пайызы 10 жылдан астам уақыт бойы сұраусыз қалып отыр.
Неге туыстары ақша туралы білмеуі мүмкін?
БЖЗҚ туыстарына немесе әлеуетті мұрагерлерге қайтыс болған адамның шотында зейнетақы жинақтары қалғаны туралы хабарламайды. Заң қорға мұндай міндеттеме жүктемейді.
Нотариус та мұрагерлік істі автоматты түрде ашпайды. Ол тек мұрагер жүгінгеннен кейін ғана ашылады.
Сондықтан БЖЗҚ-дан қоңырау немесе хабарлама күтудің қажеті жоқ. Туыстары зейнетақы шотының нөмірін және жинақтың нақты сомасын білмесе де, нотариусқа жүгінуі тиіс.
Зейнетақы жинақтарының бар-жоғын қалай тексеруге болады?
Іс-қимыл тәртібі келесідей:
Адам қайтыс болған күннен бастап 6 ай ішінде нотариусқа жүгіну.Мұрагер мұраны қабылдау және мұрагерлік істі ашу туралы өтініш беруі керек.
Нотариус БЖЗҚ-да ақшаның бар-жоғын тексереді.Мұрагерлік іс "Е-нотариат" жүйесінде тіркелгеннен кейін нотариус БЖЗҚ-ға қайтыс болған адамның шоттарындағы қалдықтар мен ақша қозғалысы туралы онлайн-сауал жолдай алады. Мұрагерге шотты өз бетінше іздеудің немесе марқұмның зейнетақы жинақтары болғанын дәлелдеудің қажеті жоқ.
Мұрагерлік құқық туралы куәлік алу.БЖЗҚ қайтыс болған адамның жинақтары бар-жоғын нотариусқа хабарлайды. Жинақтар болған жағдайда нотариус мұрагерлер тобы мен олардың үлестерін анықтап, содан кейін мұрагерлік құқық туралы куәлік береді.
Маңызды: Алты айлық мерзім БЖЗҚ-дан ақша алуға емес, мұраны қабылдауға қатысты. Егер мұрагер мұраны уақытында қабылдаса, куәлікті рәсімдеп, төлем алуға кейінірек те жүгіне алады. Әділет министрлігі куәліктің болмауының өзі мұрагерлік құқықтан айырылуға негіз болмайтынын түсіндірді.
БЖЗҚ-ға қандай құжаттар тапсыру қажет?
Куәлікті алғаннан кейін мұрагер БЖЗҚ-ға жүгінуі керек. Жеке жүгінген кезде келесі құжаттар қажет болады:
жеке куәлік;
қайтыс болу туралы куәлік немесе оның нотариалды куәландырылған көшірмесі - егер қайтыс болу туралы мәліметтер мемлекеттік цифрлық жүйелерде жоқ болса;
мұрагерлік құқық туралы куәліктің түпнұсқасы немесе оның нотариалды куәландырылған көшірмесі. Куәліктің орнына мұраны бөлу туралы келісім немесе заңды күшіне енген сот шешімі де ұсынылуы мүмкін;
мұрагердің банк шотының деректемелері. Ақша тек мұрагердің өз шотына аударылады. Өкілдің, қамқоршының немесе басқа туысының шотына төлем алуға болмайды, соның ішінде мұрагер кәмелетке толмаған немесе әрекетке қабілетсіз адам болған жағдайда да осы талап сақталады.
Құжаттарды жеке өзі, сенімді тұлға арқылы тапсыруға немесе пошта арқылы жіберуге болады. Әр әдіс үшін бөлек құжаттар топтамасы қарастырылған. Өзекті тізіммен БЖЗҚ сайтында танысуға болады.
Егер құжаттар толық көлемде ұсынылса, БЖЗҚ жинақтарды 10 жұмыс күні ішінде аударады.
Егер 6 ай өтіп кетсе не істеу керек?
Егер мұраны қабылдау мерзімі өтіп кетсе, оны сот арқылы қалпына келтіруге болады.
Ол үшін мерзімнің дәлелді себеппен өткізіп алынғанын дәлелдеу қажет. Сотқа мұраны қабылдауға кедергі болған жағдайлар тоқтағаннан кейін 6 ай ішінде жүгіну керек.
Ескі мұрагерлік істер үшін бөлек ереже бар. Егер адам 1999 жылғы 1 шілде мен 2007 жылғы 3 ақпан аралығында қайтыс болса, Азаматтық кодекстің басқа редакциясы қолданылған. 6 ай ішінде мұрадан бас тартпаған мұрагер оны автоматты түрде қабылдаған болып есептелді. Мұндай жағдайда мұрагерлік құқықты нотариустан қазір де рәсімдеуге болады.
Мұрагерлер табылмаса, жинақтар не болады?
Зейнетақы шотында қалған ақша 6 ай немесе бір жыл өткеннен кейін бірден мемлекетке өтпейді.
Олар мұрагерлер жүгінгенге дейін қайтыс болған адамның шотында сақталады. Егер мұрагерлер болмаса, ешкімнің мұрагерлікке құқығы болмаса немесе барлық мұрагерлер мүліктен бас тартса, мұра иесіз деп танылуы мүмкін.
Мұраны иесіз деп тану туралы шешімді жергілікті атқарушы органның (әкімдіктің) өтініші бойынша сот қабылдайды. Әдетте, сотқа мұра ашылған күннен бастап бір жыл өткен соң жүгінуге болады. Осыдан кейін қаражат коммуналдық меншікке өтеді.
Егер мұрагерлер кейінірек табылса, олар сот арқылы өз құқықтарын қалпына келтіруге әрекет жасай алады.
2023 жылдан 2026 жылдың 30 маусымына дейін БЖЗҚ иесіз мүлікке қатысты сот шешімдері бойынша 53 төлем жүргізді. Олардың жалпы сомасы 15,26 миллион теңгені құраған.
Мұрагерге төлем жасаудан неге бас тартылуы мүмкін?
2023 жылдан бастап 2026 жылдың бірінші жартыжылдығына дейінгі аралықта БЖЗҚ мұрагерлердің 226 өтінімін орындаудан бас тартты. Ең жиі кездесетін себептердің арасында:
мұраға құқық туралы куәлікте мұрагердің үлесі көрсетілмеген немесе нақтылауды қажет етеді;
сенімхатта БЖЗҚ-ға жүгінуге қажетті өкілеттіктер көрсетілмеген - төлқұжаттың нотариалды куәландырылған көшірмесінің орнына одан үзінді ұсынылған;
құжаттар заңнама талаптарына сәйкес келмейді.
Сондықтан құжаттарды өткізбес бұрын үлестердің дұрыстығын, банк шотының деректемелерін және сенімхатта көрсетілген өкілеттіктерді тексерген жөн.
Мұрагерлер қанша ақша алды?
2023 жылдан 2026 жылдың 30 маусымына дейін қайтыс болған туыстарының зейнетақы жинақтарын 153 887 мұрагер алды. Төлемдердің жалпы сомасы 227,8 миллиард теңгені құрады:
2023 жылы - 44 155 мұрагер 52,6 миллиард теңге алды;
2024 жылы - 42 822 мұрагер 61,6 миллиард теңге алды;
2025 жылы - 37 154 мұрагер 58,1 миллиард теңге алды;
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында - 29 756 мұрагер 55,5 миллиард теңге алды.
Осы кезеңде нотариустар БЖЗҚ-ға қайтыс болғандардың жинақтары туралы 196 мыңнан астам сауал жолдады.
Жерлеуге арналған төлем: нені білу қажет?
Мұрадан бөлек, қайтыс болған адамның отбасы мүшелері оның зейнетақы жинақтарынан жерлеуге арналған біржолғы төлемді ала алады.
Оның мөлшері 94 АЕК-ке дейін (2026 жылы 406 550 теңгеге дейін) жетеді, бірақ зейнетақы шотында қалған сомадан аспауы тиіс. БЖЗҚ қажетті құжаттарды алғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде қаражатты аударады.
Бұл төлем бөлек рәсімделеді және зейнетақы жинақтарын мұрагерлікке алу рәсімін алмастырмайды.
Адам қайтыс болғаннан кейін пәтер, машина немесе басқа да активтермен бірге мұрагерлерге оның қарыздары да қалуы мүмкін. Алайда бұл туыстары несиені өз қалтасынан төлеуге міндетті дегенді білдірмейді. Толығырақ материалдан оқыңыз.