آیا ایران در طول ۴۷ سال همان مسیر چهارصد سالهٔ اروپا را طی کرده است؟
چهار قرن طول کشید تا اروپا از دوران تحجر مطلق کلیسا عبور کند و به عصر روشنگری برسد؛ در مقایسه، ایران در کمتر از پنجاه سال تجربهٔ حکومت جمهوری اسلامی، با فشارها و محدودیتهای شدید، مسیری شتابزده را پشت سر گذاشت. هدف این مقاله مقایسه مکانیکی نیست، بلکه ارائه تصویری از عامل زمان و مجموعه عوامل مؤثر در این تحول شگرف تاریخی در اروپا است تا به ما کمک کند جایگاه خودمان را در عصر حاضر بهتر درک کنیم و روند تغییر فکری و اجتماعی را بهتر بشناسیم.