Тўқаев ташаббуси: Қозоғистон давлат бошқаруви тизимини тубдан ўзгартирмоқда

Қозоғистон сиёсий ҳаётида тарихий бурилиш палласи келди. Мамлакат келажагини белгиловчи янги Бош қомус лойиҳаси бўйича умумхалқ овоз бериш жараёни қизғин давом этмоқда. Zamin.uz ушбу муҳим сиёсий воқеанинг энг диққатга сазовор жиҳатларини таҳлил қилади.

Бугун, 15 март куни Қозоғистон фуқаролари Президент Қосим-Жўмарт Тўқаев томонидан илгари сурилган янги Конституция лойиҳаси учун овоз бермоқдалар. Мамлакат бўйлаб ва хорижда очилган сайлов участкаларида сайловчиларнинг фаоллиги кузатилмоқда.

Референдум рақамларда

• Сайловчилар: Тахминан 12,5 миллион фуқаро овоз бериш ҳуқуқига эга.

• Участкалар: Мамлакатда 10 мингдан ортиқ, 54 та давлатда эса 71 та участка фаолият юритмоқда (Яқин Шарқдаги кескинлик сабабли 11 та участка ёпилган).

• Бюджет: Тадбирни ўтказиш учун 20,8 миллиард тенге (42 миллион доллар атрофида) маблағ йўналтирилган.

• Натижа: Маҳаллий вақт билан соат 14:00 га келиб, сайловчиларнинг иштироки 51,93 фоизни ташкил этди. Демак, референдум ўтган деб ҳисобланди.

Парламент ислоҳоти: Мажлисдан — «Қурултой»га

Янги лойиҳанинг энг муҳим нуқталаридан бири — икки палатали парламент тизимидан воз кечишдир. Эндиликда қонун чиқарувчи орган Қурултой деб аталади.

• Таркиби: 145 нафар аъзодан иборат бир палатали тизим.

• Сайлов тизими: Тўлиқ пропорционал (партия рўйхатлари асосида) тизимга ўтилади.

• Танқид: Мухолифат ва мустақил экспертлар мустақил номзодларнинг четда қолиши ва партияларни рўйхатдан ўтказишдаги қийинчиликлардан хавотирда.

Президент ваколатларининг кучайиши

Янги таҳрирдаги Конституция давлат раҳбарига кенг имкониятлар тақдим этади:

1. Мустақил тайинловлар: Президент эндиликда Бош прокурор, Миллий банк раиси, Олий ва Конституциявий суд раҳбарларини парламент розилигисиз тайинлай олади.

2. Вице-президент лавозими: Мамлакатда янги — вице-президент лавозими жорий этилади. У президент томонидан тайинланади ва давлат раҳбари вазифасини бажара олмай қолган тақдирда, биринчи рақамли шахсга айланади.

3. Парламентни тарқатиш: Агар Қурултой таклиф этилган муҳим номзодларни икки марта рад этса, президент уни тарқатиб юбориш ва қонун кучига эга фармонлар чиқариш ҳуқуқини қўлга киритади.

«Халқ кенеси» ва миллий қонунчилик устуворлиги

Янги ҳужжатда Халқ кенеси (Халқ кенгаши) деб номланган маслаҳат органини тузиш кўзда тутилган. У президент томонидан тайинланадиган 166 аъзодан иборат бўлиб, қонунчилик ташаббуси билан чиқиш ваколатига эга бўлади.

Яна бир муҳим ўзгариш — халқаро шартномаларнинг миллий қонунлардан устуворлиги тамойилининг бекор қилинишидир. Расмийлар буни миллий суверенитетни мустаҳкамлаш деб аташса, танқидчилар инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро назорат сусайиши мумкинлигидан хавотирдалар.

Сизнингча, Қозоғистондаги бундай кескин сиёсий ўзгаришлар минтақадаги барқарорликка қандай таъсир қилади? Бир палатали «Қурултой» тизими самарали бўладими?