EŞİĞİN ÖNCESİNDE KORKUTAN SESSİZLİK!

Giriş

Cenevre’de diplomatlar ilerlemeden söz ediyor. “İki adım ileri, bir adım geri”den, temkinli iyimserlikten ve aylar süren gerilimin ardından yavaş yavaş şekillenen teknik mutabakatlardan bahsediliyor. Resmî açıklamalara ve dengeli uluslararası değerlendirmelere göre, İran ile Amerika Birleşik Devletleri (ABD) arasındaki müzakerelerin ikinci aşaması ilerleme işaretleri veriyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, sürecin ileriye doğru hareket ettiğini belirtirken, İranlı yetkililer “umutla birlikte gerçekçilik” vurgusu yapıyor.

Ancak diplomasi nadiren güçten bağımsız bir zeminde ilerler. Müzakereler sürerken, ABD Ortadoğu’daki askerî konuşlanmasını kayda değer ölçüde güçlendirmiştir. Uçak gemileri stratejik sularda devriye geziyor. Savaş uçakları yeniden konuşlandırılmış durumda. Füze savunma sistemleri yüksek alarm seviyesinde çalışıyor. Çeşitli değerlendirmelere göre, Amerikan askerî varlığının ölçeği 2003’ten bu yana en yüksek seviyelerden birine ulaşmış durumda.

Bu eşzamanlılık tesadüfi değildir. Diplomasi ile caydırıcılık artık tek bir stratejik çerçevede iç içe geçmiştir. Temel soru, diyalog olup olmadığı değildir. Asıl mesele, bu anın bir anlaşmanın eşiğini mi, yoksa tırmanmanın sınırını mı temsil ettiğidir.

Baskı Çağında İşlemsel Diplomasi

Başkan Donald Trump’ın Beyaz Saray’a dönüşü küresel diplomasinin ritmini değiştirmiştir. Trump, dış politikayı sabırlı, çok taraflı bir müzakere süreci olarak görmez. Onun yaklaşımı, hızlı, görünür ve sonuç odaklı yüksek riskli bir işlemdir. Uzun müzakereler, kademeli uzlaşılar ve belirsizlik onun siyasal tarzıyla örtüşmez. Bu çerçevede, askerî zıtlaşma ve tehditler müzakerelerden ayrı değildir; onun bir aracıdır.

Bu anlayışta, baskı, kendi başına tırmanma değildir. Karar alma sürecini hızlandırmak için kullanılan bir kaldıraçtır. ABD güçlerinin bölgedeki görünür takviyesi bu nedenle ayarlanmış bir zorlayıcılık işlevi görmektedir — diplomasinin alternatiflerinin hâlâ masada olduğunu hatırlatan bir mesaj. Ancak bu tür kaldıraçlar doğası gereği risk taşır.

Uluslararası İlişkiler teorisinde bu durum “güvenlik ikilemi” olarak tanımlanır: Bir aktörün savunma amaçlı adımları, diğer aktör tarafından saldırı hazırlığı olarak algılanabilir. Güvenin zayıf olduğu ve yakın geçmişteki çatışmaların hafızasının taze kaldığı bir bölgede, algı, niyet kadar belirleyici olabilir. Tırmanma, genellikle açık ilanlarla başlamaz; çoğu zaman yanlış yorum ve zincirleme tepkilerle gelişir. Tarih, bu konuda uyarıcıdır: Savaşlar, çoğu zaman tek bir karardan değil, bir dizi yanlış hesaplamadan doğmuştur.

Asimetrik Karşılıklı Caydırıcılık

Stratejik açıdan, İran ile ABD, asimetrik karşılıklı caydırıcılık konumundadırlar. ABD; küresel üs ağı, uçak gemisi taarruz grupları, gelişmiş hava gücü ve hassas vuruş kapasitesiyle ezici konvansiyonel üstünlüğe sahiptir. İran ise, benzer ölçekte konvansiyonel kapasiteye sahip olmamakla birlikte, asimetrik araçlara dayanmaktadır: bölgesel ittifaklar, füze kabiliyetleri, vekil aktör ağları ve çok cepheli karşılık verme kapasitesi.

Bu dengesizlik, paradoksal biçimde istikrar üretmiştir. Her iki taraf da topyekûn bir savaşın öngörülemez ve kontrol edilemez sonuçlar doğuracağını bilmektedir. Ekonomik, siyasal ve güvenlik maliyetleri Körfez’in çok ötesine uzanacaktır. Ancak caydırıcılık, yalnızca iletişim kanalları açık ve hesaplamalar şeffaf olduğunda sürdürülebilir. Belirsizlik arttığında, caydırıcılık da kırılganlaşır. Mevcut ortam bu kırılganlığı test etmektedir.

Dört Olası Stratejik Senaryo

Bölge önünde dört muhtemel yol bulunmaktadır:

1. Sınırlı ve Süreli Bir Anlaşma: Kapsamlı bir çözüm değil, kriz yönetimine yönelik ara bir çerçevedir. Tahran, doğrulanabilir teknik adımlar atar; Washington ise kademeli yaptırım hafifletmesine gider. Bu seçenek, kısa vadede en düşük maliyetli ve en istikrar sağlayıcı yoldur.

2. Savaşsız Sürekli Baskı: Yoğunlaştırılmış yaptırımlar, askerî sinyaller ve psikolojik baskı eşliğinde müzakerelerin sürmesi. Gerilim yüksek kalır, doğrudan çatışma yaşanmaz. Bölge, stratejik açıdan askıda kalma durumuna girer.

3. Sınırlı Askerî Müdahale: Müzakere dengesini değiştirmeyi amaçlayan noktasal bir saldırıya karşılık gelir. Ancak tarih göstermiştir ki, karşılıkların sınırlı kalacağı garanti edilemez. Yoğun askerî varlık ve vekil aktörlerin bulunduğu bir coğrafyada tırmanma riski yüksektir.

4. İstenmeyen Tırmanma: En tehlikeli senaryo budur. Basra Körfezi’ndeki yoğun askerî varlık, yüksek alarm durumu ve düşük güven ortamı küçük bir olayın kontrolden çıkmasına yol açabilir. Böyle bir ortamda, sessizlik sükûnet değil, sıkışmış gerilim anlamına gelir.

Nükleer Çekirdek: Sıfır Zenginleştirme mi, Sivil Hak mı?

Anlaşmazlığın merkezinde temel bir ayrışma bulunmaktadır. Washington, İran’ın nükleer silah edinmemesi gerektiğini ve uranyum zenginleştirmesini sıfıra indirmesi gerektiğini savunmaktadır. Başkan Trump, bu kırmızı çizgiyi defalarca vurgulamıştır.

Tahran ise, nükleer silah üretme niyeti olmadığını belirtmekte ve Ayetullah Ali Hamaney’in kitle imha silahlarını yasaklayan dinî fetvasına atıfta bulunmaktadır. İranlı yetkililer, nükleer teknolojinin elektrik üretimi, tarım ve tıbbi radyoizotoplar gibi barışçıl amaçlara hizmet ettiğini savunmaktadır. Son Cenevre turunda İran’ın üç öneri sunduğu bildirilmektedir:

• %60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun %20’ye düşürülmesi,
• IAEA denetimi altında üç yıllık taahhüt,
• ABD yaptırımlarının kaldırılması.

Bu önerilerin uzlaşma zemini mi, yoksa yeni tartışma başlıkları mı olacağı sürecin yönünü belirleyecektir.

Dış Dengeleyiciler: Rusya ve Çin

Rusya ve Çin, daha geniş güç dengesinin önemli unsurlarıdır. Her iki aktör de temkinli hareket eder ve bu konuda ani bir müdahaleden kaçınırlar. Ancak enerji piyasalarını, ticaret yollarını ve küresel dengeyi sarsabilecek bir bölgesel savaşı önleme konusunda güçlü motivasyonlara sahiptirler. Yine de, dış dengeleme, Tahran ve Washington’daki doğrudan karar alma süreçlerinin yerini alamaz. Nihai tercih iki başkentte yapılacaktır.

Belirleyici Faktör: Zaman!

Mevcut anı hassas kılan unsur zamandır. Eğer müzakereler kısa sürede ölçülebilir bir çerçeveye ulaşmazsa, askerî baskı diplomasinin önüne geçebilir. Uzayan gecikmeler siyasi irade eksikliği olarak yorumlanabilir. Buna karşılık, acele kararlar uzun vadeli stratejik maliyetler doğurabilir.

Hız ile hassasiyetin eşzamanlı yönetimi kritik önemdedir. Bölgesel değişkenler denklemi daha da karmaşıklaştırmaktadır. Devlet dışı aktörler, vekâlet sahaları ve çevresel cepheler bağımsız tırmanma potansiyeline sahiptir. Kriz yönetimi, bu nedenle yalnızca müzakere salonlarında değil, çok katmanlı bir güvenlik mimarisi içinde yürütülmelidir.

Stratejik Sermaye Olarak İç Uyum

İç birlik, caydırıcılığın temel unsurlarından biridir. Dış aktörler, yalnızca askerî kapasiteyi değil, siyasal bütünlüğü de değerlendirir. Parçalı mesajlar ve görünür iç ayrışmalar stratejik konumu zayıflatır. Koordineli sinyaller ise tırmanmanın maliyetini yükseltir. Dış baskı dönemlerinde uyum sembolik değil, operasyonel bir değere sahiptir.

Tarihi Bir Dönüm Noktası

Bölge, dar bir tarihsel eşikte durmaktadır. Güvenilir caydırıcılıkla desteklenen diplomasi yönetilebilir istikrar üretebilir. Diplomatik ufuk olmadan caydırıcılık çıkmaza yol açar. Kaldıraç olmadan diplomasi etkisizleşir. Devlet aklının sanatı bu iki unsuru dengede tutmaktır — müzakere kapısını kapatmadan güç projeksiyonu yapmak. Bugünkü sessizlik bir anlaşmanın habercisi olabilir.

Ancak yanlış algılar birikir ve zaman baskı çarpanı hâline gelirse, aynı sessizlik bir kopuşun öncüsü de olabilir. “Baskı altındaki müzakere” ile “geri dönülmez kriz” arasındaki mesafe bazen tek bir yanlış hesaplamayla ölçülür. Cenevre’deki sessizlik boş değildir. Sonuçlarla yüklüdür…

Prof. Dr. Ghadir GOLKARIAN