مقاومت و اعتراض با رقص و پایکوبی در سوگواری کشتهشدگان
دست زدن، کل کشیدن و رقص با چشمهای گریان؛ این تصویری جدید از بسیاری از سوگواریها برای کشتهشدگان اعتراضات دیماه در نقاط مختلف ایران است؛ تصویری که حالا فراگیرتر از گذشته در بسیاری از شهرها و روستاهای کشور دیده میشود.
خانوادههایی که در سرکوب خونبار اعتراضهای اخیر عزیزی را از دست دادهاند، ترجیح میدهند نمایشگر شادی باشند تا غم.
نمونهها فراوان است. از جشن تولد مقابل خانه یکی از کشتهشدگان با حضور دوستان و همسایگان تا مراسم نمادین عروسی در قالب یک مهمانی جمعی گروهی و رقص پرشور اعضای خانوادهای که با موسیقی پرتحرک اشک میریزند.
این موارد در کنار نمونههای سنتیتر که پیشتر در سوگواریهایی برخی مناطق ایران دیده میشد، نشان میدهد تغییرات بنیادینی در مفهوم عزا و سوگواری برای کشتهشدگان یک اعتراض سیاسی پدید آمده است.
این نمونههای پرتعداد میتواند نشانگر شکلگیری روندی از تغییر فرهنگی در جامعه ایران باشد. مهرداد درویشپور، پژوهشگر و جامعهشناس مقیم سوئد، در تحلیل این اتفاق به چند منظر مختلف اشاره میکند:
«یک نوع راززدایی از فلسفه مرگ به گمان من در حال رشد است. این شاید در یک مفهوم فراتر و وسیعتر باشد اما در مفهوم مشخصترش این است که نوعی فرهنگ مدرنیته و رشد ارزشهای مدرن باعث شده است جامعه با مرگ هم به عنوان بخشی از زندگی سردرگریبان شود و خود این امر کمک میکند آن سوگواریهای سنتی اساساً معنی خودش را از دست بدهد. باتوجه به اینکه نقش مذهب در آن آیین سوگواری گسترده بوده و جامعه ایران که به شدت از مذهب فاصله گرفته در واقع در مراسم خودش این پیام را میدهد که شکلهای مدرنتر و مدنیتر سوگواری به چه معناست.»
مهرداد درویشپور مهمترین مفهوم این نوع سوگواریهای را وجوه پررنگ اعتراضی آن میداند: «ما شاهد نوعی تداوم اعتراض هستیم. این نوع تداوم اعتراض، این نوع دهنکجی کردن به تمام ارزشهای حکومت اسلامی باتوجه به اینکه اینها کشته شدگان و قربانیان یک جنایت مهیب هستند، نشان میدهند مردم نمیخواهند با عزا نوعی درماندگی، نوعی شکست، نوعی تسلیم و افسردگی را به نمایش بگذارند.»
مقاومت نیز وجه دیگری از این نوع سوگواری است. بهگفتهٔ مهرداد درویشپور، «این مراسمی که به این شکل برگزار میشود نوعی مقاومت است. نوعی مقاومت–زندگی است. یعنی نشان میدهد اگر عزیزان آنها جان باختهاند با این نوع مراسم در واقع تداوم زندگی، تداوم مبارزه، تداوم مقاومت را در برابر حکومتی که عزیزان آنها را قربانی کرده نشان میدهند. بنابراین به نظر من جنبهٔ اعتراضی و پیام ما ایستادهایم و زندهایم تا در برابر شما بایستیم و کشتن عزیزان ما باعث تسلیم و سرخم کردن ما یا افسردگی ما نمیشود، بسیار نمایان است.»
ویدئوهای منتشرشده از مراسم سوگواری کشتهشدههای اعتراضهای اخیر در موارد زیادی نمایشگر شعارهای اعتراضی حاضران علیه حکومت ایران و رهبرش هم بوده است.
مهرداد درویشپور میگوید این نشاندهندهٔ تداوم فضای اعتراضی است:
«جامعه بهرغم اینکه در شوک به سر میبرد، فوراً راهحلها و پیامهای اینکه از مقاومت در مقابل این حکومت جنایتکار دست نمیکشد را با این رفتار به نمایش میگذارد. به گمان من این حرکت هرچه بیشتر در میان بخشهای دیگری از جامعه به عنوان یک شکل اعتراض و مقاومت در برابر حکومت و ارزشهای آن گستردهتر خواهد شد.»
سه هفته پس از سرکوب خونبار اعتراضها، حالا میتوان گفت جامعه ایران جلوههای تازهای از مواجهه خود با واقعیت حاکم را نشان میدهد.