Dijital oyunlar ve psikolojik tuzaklar: Gerçek oyunu kaybetmemek
Dr. Hüseyin Durmaz
Teknoloji hayatımıza hızla yerleşti. Artık oyun sadece bir eğlence değil; düşünceyi, duyguyu, dikkati yöneten bir sistem haline geldi. Renkli görseller, kısa aralıklarla gelen ödüller, bitmeyen yarış hissi… İnsan farkında bile olmadan o dünyanın içine çekiliyor. Oyun bitiyor, ama zihindeki “Haydi bir kez daha dene!” sesi hiç susmuyor.
Oysa mesele sadece oyun oynamak değil, oyunun seni nasıl oynattığını fark edebilmek.
BEYNİN ÖDÜL DENGESİ: GÖRÜNMEYEN KANCA
İnsanın beyninde bir “ödül merkezi” vardır. Bir şeyi başardığında, kazandığında ya da merak ettiğin bir şey gerçekleştiğinde dopamin salgılanır — yani mutluluk hissi. Oyunlar da bu sistemi hedef alır. Her seviye, her küçük başarı, her rastgele kutu açışı, beynin “devam et” sinyalini güçlendirir.
Bu ödüllerin rastgele verilmesi, beynin sürekli “bir kez daha dene” demesine neden olur. Bilim buna değişken ödül sistemi der. Aynı mekanizma kumar makinelerinde de çalışır. Fark şu: Burada para değil, zaman ve dikkat kaybedilir.
Kazandığını sandığın şey, çoğu zaman seni oyunda tutmak için tasarlanmış bir illüzyondur…
KUMARLA AYNI PSİKOLOJİ
Birçok oyun, artık rastgele sandık, kart ya da kutu sistemleriyle çalışıyor. Ne kazanacağını bilmeden, küçük bir umutla tıklıyorsun. Bazen sıradan bir şey, bazen çok özel bir karakter geliyor. Bu belirsizlik duygusu kumarın temelidir: Risk, beklenti, ödül…
Zamanla oyuncu artık keyif almak için değil, kazandığını hissetmek için oynar hale gelir. Oyun biter, ama “şansını deneme” isteği devam eder.
Bu oyunların çoğu, “bir maç daha” hissiyle seni saatlerce ekrana kilitler. Her küçük başarı, beynine minik bir dopamin dozu verir. Bitmeyen görevler, açılan ödüller, sürekli gelen bildirimler… Bir bakarsın, birkaç dakika diye başladığın oyun, saatleri alıp götürmüş.
SOSYAL GÖRÜNÜRLÜK, DİJİTAL BAĞIMLILIK
“Arkadaşlarla oyna”, “takım kur”, “klan oluştur” gibi sistemler, oyunları sosyalleşmiş hale getirdi. Bu, başta cazip görünür; ama zamanla “girmezsem arkadaşlarımı yarı yolda bırakırım” hissine dönüşür. Artık oyun keyif değil, sosyal bir zorunluluk haline gelir.
Gerçek arkadaşlıklar, dijital görevlerin gölgesinde kalır…
Birçok oyunda para yerine elmas, altın, kredi gibi sanal paralar kullanılır. Bu, harcama hissini hafifletir. Psikolojide buna soyut para sistemi denir. Kumarhanelerdeki jeton mantığıyla aynıdır.
Sonuçta “birkaç lira” diye başlayan harcamalar fark edilmeden büyüyebilir.
Çocuklar ve gençler için oyunlar çok daha etkilidir. Çünkü dopamin sistemleri hızlı tepki verir, ama özdenetim mekanizmaları tam gelişmemiştir. Bu yüzden anlık ödüller, hızla bağımlılık döngüsüne dönüşür. Gerçek hayatta sabırla kazanılan başarı yerine, “hemen elde et” alışkanlığı başlar.
Bir süre sonra oyun, sadece eğlence değil, gerçek hayattan kaçış kapısı olur.
NELERE DİKKAT ETMELİ?
Zaman Sınırı: Günde belirli bir süreyle sınırlı kalmalı.
Para Bilinci: Gerçek para ile oyun içi para farkı öğretilmeli.
Oyun Seçimi: Rastgele ödül veya kumar benzeri sistemleri olan oyunlardan uzak durulmalı.
Aile Katılımı: Özellikle çocuklar hangi oyunu, kimlerle oynuyor, bilinmeli.
Gerçek Etkinlikler: Spor, kitap, sanat, doğa yürüyüşü gibi faaliyetler hayatın merkezinde olmalı.
Farkındalık: “Bu oyun bana ne hissettiriyor?” sorusu zaman zaman sorulmalı.
“Bir oyunun seni mutlu etmekten çok, senden bir şeyler alıp almadığına dikkat et.”
GERÇEK OYUNLAR KAZANDIRIR
Dijital oyunlar kısa vadede eğlenceli görünür, ama kontrol kaybolduğunda dikkat, zaman ve irade elden gider. Biz tavsiye etmiyoruz oynanmasını. Çünkü insan, gerçek oyunlarda kendini bulur.
Top oynamak, satrançta düşünmek, arkadaşlarla sohbet etmek, doğada yürümek…
Bunlar hem ruhu hem bedeni besler.
Ama yine de oynanacaksa;
Sınırını bilerek, harcamasını kontrol ederek, gerçek hayatla dengesini koruyarak oynanmalı.
Unutma: En büyük oyun hayatın kendisidir. Ve bu oyunun kazananı, ekranın içinde değil, hayatın içinde kalandır.
Venezuela’da Amerikan gösterisi!
Pandora’nın kutusu: Güç, tarihsel anlatı ve yeni emperyal doktrinler